Bế tắc trong đàm phán chủ yếu xoay quanh hai vấn đề cốt lõi: Chương trình hạt nhân của Iran và quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Trong bối cảnh đó, triển vọng ngoại giao tiếp tục trở nên mong manh, còn nguy cơ leo thang căng thẳng tại Trung Đông vẫn hiện hữu.
Nguyên nhân khiến đàm phán đổ vỡ
Các cuộc đàm phán tại Islamabad diễn ra từ ngày 11/4 đến rạng sáng 12/4, giờ địa phương, là cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa Mỹ và Iran trong hơn một thập kỷ, đồng thời là cuộc thảo luận cấp cao nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979. Vòng đàm phán mới giữa hai bên diễn ra với sự trung gian của Pakistan, được xem là một trong những nỗ lực hiếm hoi nhằm tìm lối thoát cho cuộc chiến đã kéo dài 6 tuần qua.
Phát biểu với báo giới sau khi đàm phán kết thúc, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, Trưởng đoàn đàm phán của Mỹ nói rằng các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không có thỏa thuận hòa bình sau khi phía Iran từ chối chấp nhận các điều khoản của Mỹ về việc không phát triển vũ khí hạt nhân.
"Tin xấu là chúng tôi đã không đạt được thỏa thuận và tôi nghĩ đó là tin xấu đối với Iran nhiều hơn là đối với Mỹ. Vì vậy, chúng tôi trở về Mỹ mà không có thỏa thuận nào. Chúng tôi đã nêu rất rõ những 'lằn ranh đỏ' của mình là gì. Chúng tôi cần thấy một cam kết khẳng định rằng Iran sẽ không tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân và sẽ không tìm kiếm các công cụ cho phép họ nhanh chóng đạt được vũ khí hạt nhân. Đó là mục tiêu cốt lõi của Tổng thống Donald Trump và đó là những gì chúng tôi đã cố gắng đạt được thông qua các cuộc đàm phán này".
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance.
Về phía Iran, sau các cuộc đàm phán, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho biết, Iran và Mỹ đã đạt được sự hiểu biết về một số vấn đề, song vẫn còn những khác biệt về quan điểm đối với hai đến ba nội dung quan trọng.
Ông Esmail Baghaei, người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho hay: “Các cuộc đàm phán này được tổ chức sau 40 ngày xảy ra cuộc chiến bị áp đặt lên Iran, trong một bầu không khí thiếu tin tưởng và ngờ vực. Việc không nên kỳ vọng đạt được thỏa thuận ngay trong một cuộc gặp đầu tiên là điều tất nhiên”.
Trong tuyên bố đầu tiên sau đàm phán, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf nhấn mạnh, Iran đã tham gia với thiện chí, nhưng “không có lòng tin” vào phía Mỹ do những kinh nghiệm trong quá khứ.
Ông cho rằng Washington đã không thể tạo dựng được sự tin cậy cần thiết để đạt được tiến triển thực chất. Phía Iran cũng cáo buộc Mỹ không thực sự nghiêm túc, thậm chí sử dụng đàm phán như một công cụ nhằm phục vụ mục tiêu riêng.
Giới phân tích nhận định, diễn biến này phản ánh những rào cản sâu sắc cả về chính trị, an ninh và lòng tin giữa các bên. Lập trường cốt lõi được xem là nguyên nhân trực tiếp khiến đàm phán bế tắc. Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt làm giàu urani và cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Iran kiên quyết bảo vệ quyền theo đuổi chương trình hạt nhân vì mục đích hòa bình. Hai bên gần như không có không gian thỏa hiệp, trong khi những tuyên bố cứng rắn và mang tính đe dọa của Tổng thống Mỹ Donald Trump ngay trước và trong thời điểm diễn ra đàm phán khiến Iran coi đây là áp lực thay vì thiện chí ngoại giao. Điều này làm suy giảm niềm tin và khiến lập trường của Iran trở nên thận trọng, thậm chí cứng rắn hơn.
Yếu tố bên thứ ba, đặc biệt là Israel, tiếp tục là rào cản lớn. Các cuộc tấn công của Israel nhằm vào lực lượng Hezbollah tại Liban tiếp tục diễn ra trong thời gian đàm phán. Iran yêu cầu chấm dứt các hành động quân sự này như một điều kiện tiên quyết, trong khi phía Mỹ không đưa ra cam kết rõ ràng, làm gia tăng bất đồng. Tranh cãi về eo biển Hormuz cũng trở thành 'điểm nghẽn' quan trọng khi bất đồng về kiểm soát và lợi ích tại khu vực này không được giải quyết. Cuối cùng, sự thiếu lòng tin kéo dài giữa hai bên là yếu tố mang tính quyết định làm giảm khả năng đạt được đột phá. Giới phân tích nhận định, việc đàm phán đổ vỡ có thể tiếp tục làm xói mòn lòng tin, khiến nguy cơ xung đột tái bùng phát, leo thang, thậm chí vượt khỏi tầm kiểm soát, gây tác động nghiêm trọng tới khu vực và toàn cầu.
Kịch bản có thể xảy ra sau đàm phán
Việc đàm phán giữa Mỹ và Iran kết thúc trong căng thẳng đang đặt ra hàng loạt câu hỏi về tương lai của cuộc xung đột, phủ bóng đen nghi ngờ lên thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần. Sau khi Mỹ và Iran kết thúc đàm phán mà không đạt thỏa thuận, ngày 12/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng, hải quân Mỹ sẽ phong tỏa eo biển Hormuz. Tổng thống Donald Trump cảnh báo rằng, hải quân Mỹ sẽ truy tìm và chặn giữ mọi tàu hàng trả phí đi lại cho Iran, cũng như bắt đầu rà phá thủy lôi ở eo biển Hormuz.
Ông Trump cho biết, ngoài Mỹ ra "các nước khác" cũng sẽ tham gia phong tỏa eo biển Hormuz, song không nêu tên quốc gia cụ thể. Về cuộc đàm phán giữa phái đoàn Mỹ và Iran tại Pakistan, ông nhận định cuộc đối thoại đã "diễn ra tốt đẹp" khi hai bên đạt được đồng thuận trong phần lớn vấn đề, nhưng cáo buộc Iran không nhất trí với "nội dung thật sự quan trọng duy nhất là hạt nhân".
Trong thông điệp được công bố sau tuyên bố của ông Donald Trump, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết, lực lượng này vẫn kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz, cảnh báo "đối phương sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy chết chóc nếu có tính toán sai lầm nào".
Trong khi đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) của quân đội Mỹ ngày 12/4 tuyên bố sẽ bắt đầu phong tỏa toàn bộ hệ thống cảng biển của Iran tại Vịnh Ba Tư từ 14h00 giờ GMT ngày 13/4, nhưng sẽ cho phép những con tàu không đến hoặc xuất phát từ Iran đi qua eo biển Hormuz.
CENTCOM đăng bài trên mạng xã hội X nêu rõ chiến dịch phong tỏa “sẽ được thực thi một cách công bằng đối với những con tàu của tất cả các quốc gia ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran, bao gồm toàn bộ các cảng của Iran ở Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman”.
CENTCOM cam kết “sẽ không cản trở quyền tự do hàng hải đối với các tàu di chuyển qua Eo biển Hormuz đến và đi từ các cảng không thuộc Iran”. Tuyên bố này dường như nhằm đảo ngược bài đăng trước đó của Tổng thống Donald Trump, trong đó cho biết ông đã chỉ thị Hải quân Mỹ kiểm soát và ngăn chặn mọi tàu thuyền ra vào eo biển Hormuz, đặc biệt là những con tàu được cho là đã giao dịch với Iran.
Tuy vậy, theo nhận định của nhà phân tích Trita Parsi thuộc Viện Quincy, sự đổ vỡ của các cuộc đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran tại Pakistan vào cuối tuần qua có thể không ngay lập tức dẫn đến hành động quân sự mới giữa hai nước, ngay cả khi Tổng thống Mỹ Donald Trump thúc đẩy lời đe dọa phong tỏa eo biển Hormuz.
Ông Parsi cho rằng, kịch bản có khả năng cao hơn là hai bên sẽ hình thành một trạng thái cân bằng mới mà không cần thỏa thuận chính thức. Trong đó, Iran không được nới lỏng các lệnh trừng phạt nhưng vẫn duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, bởi Mỹ khó có thể làm được nhiều để thay đổi điều đó. Đồng thời, Mỹ cũng không quay trở lại một cuộc chiến toàn diện với Iran.
"Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu chính quyền Tổng thống Trump rút lại các lời đe dọa phong tỏa toàn bộ Vịnh Ba Tư. Và trong vài ngày tới có thể sẽ có thông báo về các cuộc đàm phán mới. Xét cho cùng, cả hai bên đều chưa tuyên bố rằng sẽ không tiếp tục đàm phán trong khoảng thời gian 14 ngày này, trong khi vẫn còn khoảng 8 ngày. Đồng thời, cả hai phía cũng chưa nối lại chiến sự. Vì vậy, tôi cho rằng nên nhìn nhận những động thái hiện nay như các chiến thuật trong quá trình đàm phán, thay vì coi đó là dấu hiệu cho thấy tiến trình thương lượng đã hoàn toàn đổ vỡ".
Ông Trita Parsi - Phó Chủ tịch điều hành Viện Quincy.
Theo ông Parsi, nếu Washington thực sự tiến hành phong tỏa, động thái này sẽ không chỉ nhắm vào Iran, mà còn tác động đến các nước đã mua dầu của Iran: “Điều quan trọng cần nhận ra là Mỹ không chỉ hành động chống lại Iran. Nếu họ nhắm vào các tàu chở dầu của Iran, thì phần lớn số dầu đó đã được Trung Quốc, Ấn Độ và các nước châu Á khác mua. Những nước này sẽ chịu tác động trực tiếp, bởi đó là dầu của họ. Mỹ không chỉ tịch thu dầu của Iran, mà là dầu mà các quốc gia đã mua từ Iran. Điều đó sẽ ngay lập tức đặt Mỹ vào thế đối đầu với Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác”.
Theo ông Parsi, việc để một trạng thái mới hình thành sau các cuộc đàm phán có thể giúp cả Mỹ và Iran đều tuyên bố chiến thắng trong cuộc xung đột kéo dài sáu tuần, dù những vấn đề cốt lõi, đặc biệt là tham vọng hạt nhân của Iran vẫn chưa được giải quyết.
Nhà phân tích người Pakistan Zahid Hussain, tác giả của nhiều cuốn sách về an ninh khu vực và địa chính trị cho rằng, việc đạt được bước đột phá là điều khó xảy ra sau nhiều thập kỷ thù địch giữa Mỹ và Iran, dù vẫn có hy vọng rằng hai bên có thể đạt được những bước đi hạn chế ở mức tối thiểu.
Nhà phân tích Zahid Hussain nêu rõ: “Không thể kỳ vọng rằng sau 47 năm đối đầu gay gắt, mọi thứ có thể được giải quyết chỉ trong 24 giờ. Tôi cho rằng cuộc gặp này vẫn có ý nghĩa, dù nhiều người hy vọng hai bên ít nhất có thể đạt được một số điểm đồng thuận tối thiểu, nhưng điều đó đã không xảy ra. Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng cánh cửa cho các cuộc đàm phán trong tương lai vẫn chưa bị đóng lại. Đó là một tín hiệu tích cực”.
Theo ông Hussain, việc không đạt được tiến triển đồng nghĩa căng thẳng khó có thể hạ nhiệt, ngay cả khi giao tranh chưa ngay lập tức bùng phát trở lại. Ông cho rằng Mỹ nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng sức ép đối với Iran, đồng thời cảnh báo nguy cơ xảy ra những tính toán sai lầm.
Nỗ lực ngoại giao vẫn tiếp diễn
Với hơn một tuần còn lại trước khi thời hạn ngừng bắn kết thúc, nhà phân tích Zahid Hussain cho rằn, Pakistan cùng một số quốc gia khác vẫn có thể đóng vai trò trung gian, trong khi các nhà ngoại giao tiếp tục tiến hành các nỗ lực đàm phán hậu trường nhằm khôi phục tiến trình thương lượng. Giới quan sát nhận định, việc Mỹ và Iran vẫn mở kênh đàm phán tiềm năng và quốc gia trung gian Pakistan không bỏ cuộc là những điều rất đáng ghi nhận trong nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng.
Ngày 12/4, Pakistan đề nghị các bên tiếp tục duy trì cam kết đối với thỏa thuận ngừng bắn, cam kết sẽ tiếp tục làm trung gian giữa Iran và Mỹ sau khi các cuộc đàm phán tại Islamabad kết thúc mà không đạt được thỏa thuận.
"Chúng tôi hy vọng hai bên sẽ tiếp tục với tinh thần tích cực nhằm đạt được hòa bình bền vững và thịnh vượng cho toàn khu vực cũng như xa hơn nữa. Pakistan sẽ tiếp tục đóng vai trò của mình trong việc thúc đẩy trao đổi và đối thoại giữa Iran và Mỹ trong những ngày tới".
Ông Ishaq Dar - Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan.
Phó Thủ tướng Pakistan cũng bày tỏ “lòng biết ơn” tới cả hai bên vì đã “ghi nhận những nỗ lực của Pakistan trong việc góp phần đạt được thỏa thuận ngừng bắn”, đồng thời bày tỏ hy vọng rằng cả hai bên sẽ tiếp tục duy trì “tinh thần tích cực để đạt được hòa bình lâu dài”.
Sau khi cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran kết thúc ngày 12/4 mà không đạt kết quả, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã có cuộc điện đàm với người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian và tuyên bố sẵn sàng hỗ trợ nỗ lực trung gian thúc đẩy hòa bình tại Trung Đông.
Điện Kremlin dẫn lời ông Putin nhấn mạnh, Nga sẵn sàng tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi trong việc tìm kiếm giải pháp chính trị và ngoại giao cho cuộc xung đột này, cũng như hỗ trợ các nỗ lực trung gian hòa giải nhằm đạt được nền hòa bình công bằng và lâu dài tại Trung Đông.
Về phần mình, Tổng thống Iran thông báo cho ông Putin về cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran vừa diễn ra, đồng thời bày tỏ cảm ơn Nga giữ lập trường kiên định ủng hộ việc giảm leo thang căng thẳng, cũng như hỗ trợ nhân đạo cho người dân Iran.
Cùng ngày, người phát ngôn về đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Anouar El Anouni khẳng định, ngoại giao là yếu tố “thiết yếu” để giải quyết xung đột tại Trung Đông. Đề cập đến cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Islamabad, ông Anouni bày tỏ rằng, EU hoan nghênh Pakistan vì những nỗ lực trung gian của nước này” và lưu ý EU sẽ phối hợp với các đối tác để góp phần vào những nỗ lực tiếp theo nhằm tiến tới một giải pháp hòa bình.
Trên mạng xã hội X, Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi hối thúc Mỹ và Iran gia hạn lệnh ngừng bắn và tiếp tục đàm phán nhằm chấm dứt xung đột.
Trong một tuyên bố, Ngoại trưởng Australia Penny Wong kêu gọi hai bên duy trì lệnh ngừng bắn và nối lại đàm phán, đồng thời hy vọng các bên liên quan sẽ sớm đạt được giải pháp cho xung đột tại Trung Đông. Bà Wong còn cảnh báo “bất kỳ hành vi leo thang nào trong xung đột cũng sẽ gây tổn thất nhân đạo lớn hơn và tiếp tục tác động tiêu cực đến kinh tế toàn cầu".
Tương tự, Bộ trưởng Y tế Anh Wes Streeting nhận định việc cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Islamabad chưa đạt được đột phá là “đáng thất vọng”. Tuy nhiên, ông cho rằng trong ngoại giao, việc chưa đạt được kết quả không có nghĩa là ngừng nỗ lực.
Các nhà phân tích cho rằng khả năng Mỹ và Iran nối lại đàm phán ngay lập tức là không cao, trong bối cảnh căng thẳng gia tăng và các cuộc thương lượng gần đây không đạt kết quả. Tuy nhiên, con đường ngoại giao vẫn chưa khép lại, bởi cả hai bên đều có động lực mạnh mẽ để quay trở lại bàn đàm phán. Theo các chuyên gia, nhiều khả năng sẽ có một khoảng lặng để cả hai đánh giá lại vị thế và đòn bẩy của mình. Nếu được nối lại, đàm phán sẽ khó bắt đầu bằng những vấn đề khó khăn nhất, mà có thể khởi đầu bằng các bước kỹ thuật hẹp hơn nhằm giảm rủi ro mà không đòi hỏi những nhượng bộ lớn.