Trong hành trang rời làng, thoát ly tham gia cách mạng, cha tôi mang theo những bức ảnh ông chụp từ thời trai trẻ. Nhiều năm sau, những tấm ảnh đen trắng ấy trở thành những tư liệu quý trong album của gia đình. Mỗi bức ảnh là một dấu mốc, gắn với một quãng đời, một sự kiện mà cha từng đi qua.
Ngày ấy, ảnh chưa được ép plastic, cũng chưa có những cách bảo quản tiện lợi như bây giờ. Cha cẩn thận tự làm những chiếc bao đựng ảnh bằng vỏ bao xi măng, dùng giấy bản bọc từng tấm rồi đặt vào bên trong cùng những miếng bông y tế để hút ẩm. Ông nâng niu những tấm ảnh ấy như nâng niu chính những năm tháng tuổi trẻ của mình.
Sinh thời, cha thường kể cho tôi nghe những câu chuyện phía sau từng bức ảnh. Có một bức ảnh ông chụp cùng đồng đội ở đơn vị Cù Chính Lan, thuộc Tổng đội Thanh niên xung phong, những người đã tham gia chiến dịch Biên giới và chiến dịch Điện Biên Phủ.
Họ không trực tiếp cầm súng nơi chiến hào, nhưng những thanh niên xung phong như cha tôi vẫn phải đối mặt với hiểm nguy và sự sống, cái chết. Máy bay địch ngày đêm ném bom, tìm cách chặn những tuyến đường hậu cần ra tiền tuyến. Trước ngày lên đường, những chàng trai tuổi đôi mươi cùng làng, cùng xã, cùng đơn vị rủ nhau đi chụp một tấm ảnh. Có lẽ, trong lòng mỗi người khi ấy đều hiểu rằng chuyến đi này có thể không có ngày trở lại.
Vậy mà trong bức ảnh, cha tôi vẫn cười rất tươi. Bên cạnh ông là những gương mặt trẻ trung, vô tư, ánh mắt sáng và đầy niềm tin. Một nụ cười của tuổi hai mươi, giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Nhìn bức ảnh ấy, tôi luôn có cảm giác như nghe được tiếng nói của một thế hệ đã từng đi qua chiến tranh bằng lòng can đảm, sự lạc quan và một niềm tin rất giản dị vào ngày đất nước hòa bình.
Sau khi bị thương, cha chuyển công tác sang ngành công an, rồi tiếp tục làm việc tại Ty Thương nghiệp Hà Nội cho đến khi nghỉ hưu. Mỗi bước ngoặt trong cuộc đời công tác, ông lại lưu giữ bằng một bức ảnh. Với cha, đó không chỉ là những tấm giấy ảnh. Đó là cách ông đánh dấu thời gian, lưu lại những con người và những năm tháng mà mình từng đi qua.
Những bức ảnh ngày ấy đều là ảnh đen trắng, chụp bằng phim. Nhưng lạ thay, nhiều tấm đến hôm nay vẫn rất rõ nét. Có lẽ bởi chất lượng của giấy ảnh, bởi tay nghề của những người thợ, và cũng bởi người chụp đã dành cho mỗi bức ảnh rất nhiều sự trân trọng.
Khi cha về già, gia đình tôi có một chiếc máy ảnh cơ nhãn hiệu Zenit của Nga. Chúng tôi chụp cho nhau, chụp những khoảnh khắc cha bên con cháu. Chỉ có một điều mà không ai nghĩ tới: chụp riêng cho cha một bức chân dung.
Cho đến ngày cha ra đi, chúng tôi mới cuống cuồng tìm một tấm ảnh đẹp để mang đi tách ảnh, phóng lớn làm ảnh thờ. Và rồi, chúng tôi bất ngờ khi biết rằng cha đã chuẩn bị điều ấy từ trước. Ông đã lặng lẽ đến hiệu ảnh, chụp một bức chân dung và phóng lớn đúng kích thước khung ảnh thờ. Trong bức ảnh, cha cười rất tươi. Một nụ cười gần như giống với nụ cười của ông trong tấm ảnh chụp cùng đồng đội năm nào.
Đó là bức ảnh được chụp khi cha biết mình mắc bệnh nan y. Có lẽ, ông chỉ mong rằng khi nhớ về cha, con cháu sẽ nhớ đến một khuôn mặt hiền hậu, một nụ cười đẹp, chứ không phải hình ảnh của những ngày bệnh tật đầy đau đớn.
Rồi một ngày, khi tôi về quê nội, một người cháu đã mang ra một tấm ảnh cha tôi chụp những năm cuối đời. Tấm ảnh ấy được cha gửi bằng đường bưu điện về quê cho người anh cả. Phía sau bức ảnh là nét chữ của cha. Ông viết rằng thời gian còn lại của mình không nhiều, dặn anh giữ gìn sức khỏe, đừng vì đường sá xa xôi mà vất vả đến thăm. Ông nói mình sẽ “đi về trước với ông bà tổ tiên”, và gửi tấm ảnh để người anh có thể hình dung về người em trai trong những năm tháng cuối đời.
Đọc những dòng chữ ấy, tôi thấy sống mũi cay lên. Người sắp rời khỏi cuộc đời vẫn nghĩ đến người ở lại. Cha không muốn anh mình phải đi xa, không muốn người thân phải vất vả. Ông chỉ gửi về một tấm ảnh, như gửi lại một lời chào, một lời dặn dò và một phần hình bóng của mình cho gia đình.
Cha tôi đã trở thành người thiên cổ. Nhưng những bức ảnh ông để lại vẫn còn đó. Mỗi lần giở album, tôi có thể nhìn thấy cha ở nhiều thời điểm khác nhau của cuộc đời: một chàng trai tuổi đôi mươi bên những người đồng đội, một người cán bộ trong những năm tháng công tác, một người cha bên con cháu, rồi một người đàn ông đã biết mình sắp phải rời xa cuộc đời.
Những bức ảnh ấy giúp tôi hình dung về một quãng đời mà khi đó tôi còn chưa xuất hiện trên thế gian này. Chúng khiến một người đã khuất vẫn có thể hiện diện trong ký ức của những người đang sống.
Bây giờ, chúng ta có thể chụp hàng trăm, hàng nghìn bức ảnh chỉ bằng một chiếc điện thoại. Những khoảnh khắc được lưu trong máy, trong những thư mục điện tử, trên mạng xã hội. Chúng ta có thể chụp bất cứ lúc nào, nhưng đôi khi lại quên mất việc giữ lại một tấm ảnh thật sự có ý nghĩa.
Tôi từng nghĩ, nếu những năm tháng tuổi trẻ của cha cũng được ghi lại bằng công nghệ số như hôm nay, có lẽ gia đình tôi sẽ có nhiều hình ảnh hơn. Nhưng rồi tôi lại thấy, điều quý giá nhất không nằm ở việc bức ảnh được lưu bằng cách nào. Điều quý giá là trong bức ảnh ấy có một con người, một câu chuyện và một tình yêu được giữ lại.
Có những người đã đi xa, nhưng chỉ cần nhìn vào một tấm ảnh, ta vẫn thấy họ đang ở rất gần. Một nụ cười, một ánh mắt, một dáng đứng… đôi khi đủ để mở cánh cửa ký ức, đưa ta trở về với những năm tháng tưởng đã ngủ yên.
Và có lẽ, đó cũng là điều kỳ diệu nhất của một bức ảnh: nó không giữ được thời gian, nhưng có thể giữ được hình bóng của một người trong trái tim những người còn ở lại.
Trần Minh