Đây là vòng đàm phán thứ ba kể từ khi các cuộc đàm phán Mỹ - Iran được nối lại trong tháng này, trong bối cảnh sự hiện diện quân sự của Mỹ gần Iran ngày càng tăng.
Vòng đàm phán căng thẳng
Giống như hai vòng đàm phán trước, vòng đàm phán lần này cũng do Oman làm trung gian. Phái đoàn Iran do Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu. Về phía Mỹ có đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner - con rể của Tổng thống Mỹ Donald Trump, tham gia đàm phán.
Theo Đài truyền hình nhà nước Iran, vòng đàm phán ngày 26/2 diễn ra căng thẳng kéo dài cả ngày tại Đại sứ quán Oman tại Geneve, trong đó có khoảng thời gian tạm nghỉ để hai bên tham vấn với chính phủ của mình về các chi tiết đàm phán. Điều này khiến đây trở thành vòng đàm phán dài nhất trong số ba vòng đàm phán được tổ chức cho đến nay kể từ khi ngoại giao hạt nhân được khôi phục vào tháng trước.
Sau cuộc đàm phán, ngoại trưởng Oman có bài đăng trên X đánh giá cuộc đàm phán đã đạt được tiến triển đáng kể. Trong khi đó, ngoại trưởng Iran nói rằng đây là một trong những cuộc đàm phán nghiêm túc nhất mà hai nước từng có, đạt được một số tiến triển, mặc dù vẫn còn một số bất đồng.
"Trong nhiều giờ dài và rất căng thẳng vừa qua, chúng tôi đã đạt được tiến triển tốt và đã nghiêm túc đi sâu vào các yếu tố của một thỏa thuận khả thi, cả trong lĩnh vực hạt nhân và lĩnh vực trừng phạt. Trong một số vấn đề, chúng tôi hiện đã rất gần với việc đạt được sự hiểu biết chung; về một số vấn đề khác, chúng tôi vẫn còn những khác biệt về quan điểm".
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi.
Phía Mỹ chưa đưa ra bình luận về cuộc đàm phán, nhưng trang tin Axios dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết cuộc đàm phán là “tích cực”.
Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế bày tỏ sự lạc quan rằng các cuộc đàm phán kéo dài cả ngày là một dấu hiệu tốt, cho thấy có thể hai bên có đủ điểm chung để tiến hành một vòng thảo luận khác hoặc thậm chí có thể sớm đạt được một thỏa thuận.
"Việc các nhà đàm phán của Mỹ quay trở lại và các cuộc đàm phán này sẽ tiếp tục, thậm chí có thể kéo dài hơn nữa, là một dấu hiệu tốt vì nó cho thấy vẫn còn những điểm chưa rõ ràng trong văn bản cần được các nhà trung gian, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và phía Iran xem xét thêm để trình bày cho các nhà đàm phán của Mỹ và xem liệu có đủ điểm chung để tiếp tục đàm phán hoặc thậm chí có thể công bố một thỏa thuận nào đó hay không".
Ông Ali Vaez - Giám đốc dự án Iran, Tập đoàn khủng hoảng quốc tế.
Ngoại trưởng Iran cho biết, các nhóm kỹ thuật của hai bên sẽ bắt đầu các cuộc đàm phán kỹ thuật tại Vienna, Áo vào thứ Hai tới với sự hỗ trợ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Các chuyên gia của cơ quan này sẽ giúp đưa một số vấn đề kỹ thuật vào khuôn khổ đàm phán để sau đó có thể điều chỉnh phù hợp với các yêu cầu chính trị của cả hai bên.
Mỹ và Iran đàm phán những gì?
Mặc dù chi tiết nội dung đàm phán lần này chưa được công bố, nhưng theo thông tin được Mỹ và Iran tiết lộ từ trước, vòng đàm phán này chủ yếu tập trung vào khả năng làm giàu uranium của Iran và cách xử lý lượng uranium đã làm giàu hiện có. Một quan chức cấp cao của Iran trước đó đã nói rằng, Mỹ và Iran có thể đạt được một khuôn khổ cho một thỏa thuận nếu Washington tách biệt "các vấn đề hạt nhân và phi hạt nhân".
Trong các cuộc đàm phán, Iran luôn khẳng định quyền sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình là bất khả xâm phạm và khả năng tên lửa của nước này không thể thương lượng là "lằn ranh đỏ" không được đưa ra thảo luận và nhắc lại rằng nước này không tìm kiếm vũ khí hạt nhân. Iran cho rằng các cuộc đàm phán chỉ nên tập trung vào chương trình làm giàu uranium và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt Iran do Mỹ áp đặt.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cho biết: "Về vấn đề nới lỏng trừng phạt, chúng tôi đã trình bày rõ ràng các yêu cầu của mình, những gì chúng tôi mong đợi và những gì cần đạt được. Liên quan đến các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ, các khía cạnh khác nhau của chúng, cũng như các cuộc thảo luận tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, những khác biệt về quan điểm liên quan đến các lệnh trừng phạt này và những gì nên xảy ra đã được phía chúng tôi nêu rõ. Chúng tôi đã quyết định rằng trong phiên họp tiếp theo, chúng tôi sẽ thảo luận chi tiết hơn về vấn đề này".
Theo một số nguồn tin, Mỹ đã bổ sung một "yêu cầu cứng rắn" vào thỏa thuận hạt nhân với Iran. Các nguồn tin trích dẫn lời của ông Witkoff cho biết, chính quyền Trump yêu cầu Iran chấp nhận một thỏa thuận sẽ "có hiệu lực vô thời hạn" trong bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào trong tương lai, không có điều khoản hết hạn.
Thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 bao gồm một "điều khoản hết hạn” theo đó hầu hết các hạn chế đối với chương trình hạt nhân của Iran sẽ hết hiệu lực dần dần trong vòng 8 đến 25 năm. Ông Trump đã chỉ trích điều khoản này là một thiếu sót lớn trong thỏa thuận và đã rút khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình.
Ông Tôn Đức Cương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Phúc Đán, Trung Quốc nhận định, điều này có nghĩa là sự khác biệt giữa Mỹ và Iran về vấn đề hạt nhân vẫn còn đáng kể.
“Mỹ vẫn liên tục nâng cao yêu cầu và gây áp lực ngày càng tăng lên Iran. Mỹ yêu cầu Iran không đưa ra 'điều khoản hết hạn', có nghĩa là tước đoạt vĩnh viễn khả năng phát triển chương trình hạt nhân của Iran và loại bỏ vĩnh viễn mối đe dọa hạt nhân từ Iran. Điều này ngày càng trở thành sự đồng thuận trong nội bộ Mỹ" - ông Tôn Đức Cương, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Phúc Đán, Trung Quốc cho hay.
Tuy nhiên, một số phương tiện truyền thông đã chỉ ra rằng, mặc dù chính quyền Trump nhấn mạnh "không cho phép Iran sở hữu vũ khí hạt nhân", nhưng họ không yêu cầu rõ ràng là "không làm giàu uranium". Điều này có thể có nghĩa là Mỹ đang xem xét cho phép Iran duy trì các hoạt động làm giàu uranium "có giới hạn" và có thể kiểm chứng được phục vụ mục đích dân sự.
Iran cũng được cho là có khả năng nhượng bộ một số vấn đề hạt nhân. Iran có thể đưa ra ba con bài mặc cả chính.
Thứ nhất, giảm mức độ và lượng dự trữ làm giàu uranium trong nước. Tuy nhiên, các quan chức Iran cho biết, trong các cuộc đàm phán, Iran đã nhắc lại việc từ chối chuyển giao uranium làm giàu ra nước ngoài.
Thứ hai, thành lập một liên minh đa bên, được giám sát để làm giàu uranium phục vụ mục đích dân sự. Tehran nhấn mạnh quyền sử dụng công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình và khả năng sản xuất nhiên liệu hạt nhân của mình.
Thứ ba, mở ra cơ hội cho các công ty Mỹ đầu tư vào ngành công nghiệp dầu mỏ của Iran và tiếp cận các mỏ khoáng sản như lithium. Các quan chức Iran cho biết, lãnh đạo tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei đã cấm các công ty Mỹ vào Iran trong thỏa thuận đầu tiên nhưng nay đã cho phép.
Các nhà phân tích cho rằng, nếu Iran đồng ý trong việc hạn chế làm giàu uranium có thể mở ra cơ hội cho một thỏa thuận và hợp tác kinh tế giữa hai nước.
"Nếu Iran đồng ý tạm ngừng làm giàu uranium liên tục, điều này là một thực tế hiện hữu, tiếp theo có thể là một chương trình làm giàu hạn chế hơn nhiều, mà IAEA sẽ xác định là không có nguy cơ phổ biến và chế tạo vũ khí, thì đó sẽ là cơ sở cho một thỏa thuận. Tất nhiên, Iran vẫn sẽ mong muốn các ưu đãi kinh tế và điều đó sẽ phải đến dưới hình thức giảm nhẹ trừng phạt của Mỹ. Nhưng ở đó, các bên có thể sáng tạo và có thể có các dự án kinh tế và thương mại chung có thể được xác định sao cho Mỹ có thể đảm bảo rằng việc giảm nhẹ trừng phạt sẽ được sử dụng vì lợi ích của người dân Iran chứ không phải cho bất kỳ hoạt động nào khác có thể gây nguy hiểm cho lợi ích của Mỹ".
Ông Ali Vaez - Giám đốc dự án Iran, Tập đoàn khủng hoảng quốc tế.
Giới quan sát cho rằng, sự hợp tác kinh tế quy mô lớn có thể đóng vai trò là chất xúc tác để xây dựng lòng tin giữa Iran và Mỹ.
Tương lai cục diện Mỹ - Iran chưa chắc chắn
Các nhà quan sát chỉ ra rằng, cánh cửa đàm phán để tránh xung đột giữa Mỹ và Iran vẫn mở, vì cả hai bên đều nhận thức được những hậu quả nguy hiểm của xung đột quân sự. Tuy nhiên, việc Mỹ tăng cường lực lượng quân sự quy mô lớn ở Iran vẫn cho thấy những nguy cơ tiềm ẩn.
Các nhà phân tích chỉ ra rằng, tương lai của tình hình Mỹ - Iran sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố. Yếu tố đầu tiên là các yếu tố nội bộ ở Mỹ. Lý do cốt lõi khiến giới lãnh đạo Mỹ do dự đưa ra quyết định nằm ở những lo ngại dai dẳng trong chính quyền Trump và giới lãnh đạo quân đội về một cuộc tấn công quân sự chống lại Iran, lo sợ rằng điều đó sẽ kéo Mỹ vào một vũng lầy.
Theo các báo cáo, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, Tướng John Dan Caine gần đây đã cảnh báo Tổng thống Trump rằng, hành động quân sự chống lại Iran có thể đẩy Mỹ vào một cuộc xung đột kéo dài. Trong khi Phó Tổng thống Mỹ JD Vance liên tục bày tỏ lo ngại về những rủi ro và sự phức tạp của hành động quân sự. Các nhà quan sát hầu hết cũng nhận định rằng, một cuộc xung đột kéo dài sẽ cực kỳ bất lợi cho cơ hội của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Thứ hai, vấn đề về quyết tâm của Iran. Iran đã tuyên bố rõ ràng rằng không có chuyện "tấn công có giới hạn" và bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ sẽ bị coi là hành động gây hấn, mà Iran sẽ kiên quyết đáp trả.
"Không giống như việc tập trung vào chính sách nhượng bộ năm ngoái, năm nay Iran đã thể hiện quyết tâm chấm dứt chiến tranh bằng vũ lực và tiến hành một cuộc xung đột kéo dài, điều này đặt ông Trump vào một vị thế khó khăn".
Ông Tôn Đức Cương - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Trung Đông, Đại học Phúc Đán, Trung Quốc.
Thứ ba, có câu hỏi liệu Israel có can thiệp hay không. Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã gặp ông Trump bảy lần, thúc giục Mỹ gây áp lực lên Iran. Ông Netanyahu nhấn mạnh rằng, các cuộc đàm phán Mỹ - Iran không chỉ nên giải quyết vấn đề hạt nhân mà còn bao gồm cả vấn đề tên lửa đạn đạo và các vấn đề ủy nhiệm. Giới quan sát tin rằng, Israel vẫn muốn Mỹ tiếp tục gây áp lực với Iran cho đến khi đạt được mục đích. Ngay cả khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận giai đoạn một về vấn đề hạt nhân, Israel có khả năng sẽ ngăn cản thỏa thuận này.
Trong khi các cuộc đàm phán đang diễn ra, vẫn có những lo ngại về nguy cơ xảy ra chiến tranh giữa Mỹ và Iran. Tàu sân bay lớn nhất của Hải quân Mỹ, USS Ford, đang neo đậu tại Vịnh Souda trên đảo Crete của Hy Lạp, trong khi nhóm tác chiến tàu sân bay USS Lincoln đã được triển khai đến Biển Ả Rập. Điều này có nghĩa là quân đội Mỹ về cơ bản đã hoàn thành việc triển khai "hai tàu sân bay" ở Trung Đông.
Quân đội Mỹ cũng đã triển khai một số lượng lớn máy bay chiến đấu và nhiều hệ thống phòng không chống tên lửa trong khu vực và các máy bay ném bom của họ trên đất liền đang trong tình trạng báo động cao. Việc tăng cường lực lượng quân sự của Mỹ ở Trung Đông là lớn nhất kể từ cuộc chiến tranh Iraq năm 2003. Với việc triển khai quân sự của Mỹ, Mỹ đang sử dụng áp lực để buộc hai bên đàm phán, thực chất là đưa ra tối hậu thư cho Iran.
Hơn nữa, việc Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hiếm hoi báo cáo tình hình ở Iran cho “Nhóm tám”, gồm các lãnh đạo cấp cao của Quốc hội Mỹ vào ngày 24/2 cũng được xem là một tín hiệu nguy hiểm. Lần cuối cùng chính quyền Trump thông báo cho "Nhóm tám" là hai ngày sau khi phát động cuộc tấn công quân sự quy mô lớn vào Venezuela.
Tuy nhiên, có những dấu hiệu cho thấy hai bên đều hết sức thận trọng cân nhắc sử dụng sức mạnh quân sự.
"Tôi nghĩ rằng chi phí của sự thất bại giờ đây đã rất rõ ràng đối với tất cả các bên. Mọi người đều hiểu rằng mặc dù có lựa chọn quân sự, nhưng không có giải pháp quân sự nào cho tình thế tiến thoái lưỡng nan này. Và do đó, lựa chọn ngoại giao ít tốn kém hơn và bền vững hơn. Vì vậy, hy vọng rằng họ sẽ có thể đạt được một khuôn khổ nào đó. Điều đó vẫn sẽ đòi hỏi thêm công việc để hoàn thiện các chi tiết. Đây là một vấn đề cực kỳ phức tạp. Và nếu họ đạt được tiến bộ trên mặt trận hạt nhân, thì họ sẽ phải tìm ra các hình thức khác hoặc các giải pháp bổ sung cho những bất đồng phi hạt nhân. Vì vậy, đây sẽ không phải là kết thúc của câu chuyện, nhưng luôn có hy vọng cho ngoại giao, đơn giản vì lựa chọn thay thế thì kém hấp dẫn hơn nhiều".
Ông Ali Vaez - Giám đốc dự án Iran, Tập đoàn khủng hoảng quốc tế.
Các nhà lập pháp thuộc Đảng Dân chủ tại Hạ viện Mỹ cũng cho biết, họ sẽ buộc phải bỏ phiếu vào tuần tới về một dự luật yêu cầu Tổng thống Trump phải đạt được sự chấp thuận của Quốc hội trước khi có thể tiến hành một cuộc tấn công vào Iran.
Sự không chắc chắn của chính quyền Trump khiến tình hình trở nên khó lường. Chính quyền Trump gần đây đã gặp phải những trở ngại trong chính sách thuế quan và có thể đang cố gắng tìm kiếm những bước đột phá trong các lĩnh vực khác để thể hiện lập trường cứng rắn. Trước mắt, vòng đàm phán thứ tư được mong đợi sẽ diễn ra vào tuần tới. Tuy nhiên, với những bất đồng vẫn tồn tại song song với những tiến triển chưa rõ ràng trong đàm phán, vẫn không thể loại trừ hoàn toàn khả năng Mỹ tiến hành hành động quân sự với Iran.