Những dịch bệnh nguy hiểm trên thế giới
Trước khi xuất hiện virus corona chủng mới, lịch sử nhân loại từng chứng kiến nhiều trận dịch và đại dịch nghiêm trọng, làm thay đổi tiến trình phát triển xã hội và cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người trên toàn cầu.
Được mệnh danh là “Cái chết Đen”, dịch hạch là một trong những dịch bệnh gây tử vong nhiều nhất trong lịch sử loài người. Bùng phát mạnh tại châu Âu từ năm 1347 đến 1351, dịch bệnh này đã khiến khoảng 75 đến 100 triệu người thiệt mạng, xóa sổ gần 1/3 dân số châu Âu thời bấy giờ.
Dịch hạch tiếp tục tái bùng phát trong nhiều thế kỷ sau đó, trong đó có đại dịch tại Tây Ban Nha giai đoạn 1647-1652 và tại London giai đoạn 1665-1666, khiến hàng chục nghìn người tử vong.
Một dịch bệnh nguy hiểm khác là sốt xuất huyết do virus. Trong giai đoạn 1545-1548, các đợt bùng phát tại Mexico được cho là đã khiến từ 5 đến 15 triệu người thiệt mạng, trở thành thảm họa y tế nghiêm trọng nhất trong lịch sử quốc gia này. Bệnh gây sốt cao, xuất huyết và nhiều biến chứng nguy hiểm, tỷ lệ tử vong rất cao.
HIV/AIDS cũng là một đại dịch toàn cầu kéo dài nhiều thập kỷ. Kể từ khi được phát hiện vào năm 1981, HIV đã cướp đi sinh mạng của khoảng 35 triệu người trên thế giới. Virus này tấn công hệ miễn dịch, khiến cơ thể mất khả năng chống lại các bệnh nhiễm trùng. HIV lây truyền chủ yếu qua quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung kim tiêm, truyền máu và từ mẹ sang con.
Giai đoạn 2002-2003, dịch SARS do virus SARS-CoV gây ra đã khiến nhiều quốc gia châu Á và Canada rơi vào tình trạng khủng hoảng. Chỉ trong vài tuần, dịch bệnh đã lan ra 37 quốc gia, khiến hơn 8.400 người mắc bệnh và 922 người tử vong.
Gần đây nhất là đại dịch COVID-19. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ước tính tổng số người chết liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp với đại dịch COVID-19 trong hai năm 2020-2021 là khoảng 14,9 triệu người, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tuổi thọ và đời sống của người dân toàn cầu.
Hà Nội chủ động ứng phó nguy cơ xâm nhập virus Nipah
Theo thông tin từ Sở Y tế Hà Nội, đến thời điểm hiện nay, Thủ đô chưa ghi nhận ca bệnh virus Nipah. Tuy nhiên, trước nguy cơ dịch bệnh có thể xâm nhập qua đường hàng không và giao lưu quốc tế, Hà Nội đã kích hoạt phương án phòng, chống ngay từ sớm.
Hà Nội xác định Sân bay quốc tế Nội Bài là vị trí trọng yếu trong công tác ngăn chặn virus Nipah xâm nhập. Trung tâm CDC thành phố được chỉ đạo tăng cường hoạt động giám sát người nhập cảnh, đặc biệt là với những hành khách đến từ Ấn Độ - vùng Tây Bengal, nơi vừa ghi nhận các ca bệnh nghi ngờ và đã có trường hợp được xét nghiệm khẳng định.
Tại cửa khẩu hàng không này, CDC Hà Nội phối hợp sử dụng các biện pháp chuyên môn nghiệp vụ và máy đo thân nhiệt tự động để phát hiện sớm các trường hợp có triệu chứng nghi ngờ ngay khi hành khách rời máy bay. Những trường hợp có dấu hiệu sốt cao, ho, mệt mỏi bất thường sẽ được tổ chức cách ly, điều tra dịch tễ, lấy mẫu xét nghiệm và xử lý kịp thời.
Không chỉ ở cửa khẩu quốc tế, ngành y tế Hà Nội cũng yêu cầu tăng cường giám sát ở tuyến xã phường. Các trạm y tế được chỉ đạo phối hợp chặt chẽ với cả cơ sở y tế công lập và ngoài công lập để theo dõi những người có triệu chứng liên quan Nipah, kết hợp với việc chuẩn bị đầy đủ hóa chất khử khuẩn, trang bị phòng hộ cá nhân cho nhân viên y tế tham gia ứng phó dịch.
Ngày 28/1/2026, Sở Y tế Hà Nội đã ban hành văn bản khẩn chỉ đạo kích hoạt phương án phòng, chống bệnh do virus Nipah, gửi tới UBND các phường, xã và các cơ sở khám chữa bệnh trên toàn địa bàn.
Theo đó, ngành y tế Thủ đô yêu cầu chuẩn bị đầy đủ thuốc men, vật tư, trang thiết bị y tế, khu cách ly, sẵn sàng đáp ứng trong tình huống có ca bệnh xâm nhập, bởi Nipah thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm (nhóm A) theo Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm tại Việt Nam.
Các đơn vị y tế được yêu cầu giám sát chặt chẽ tình hình dịch bệnh truyền nhiễm trên địa bàn, đặc biệt đối với những trường hợp có biểu hiện viêm não, suy hô hấp cấp kèm yếu tố dịch tễ liên quan như đi - đến - trở về từ vùng có dịch hoặc tiếp xúc với người nghi nhiễm. Khi phát hiện bất kỳ trường hợp nghi ngờ, cơ sở khám chữa bệnh phải báo ngay cho Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội để tiến hành khoanh vùng và xử lý theo quy định.
Song song đó, các cơ sở khám chữa bệnh được yêu cầu điều tra, khai thác yếu tố dịch tễ của người bệnh, đặc biệt với các trường hợp có tiền sử đi/đến hoặc trở về từ vùng dịch, để phát hiện sớm và không bỏ sót ca nghi ngờ.
Ngành y tế Hà Nội cũng phối hợp với các cơ quan báo chí - truyền thông để cung cấp thông tin kịp thời và chính xác về tình hình dịch bệnh và các biện pháp phòng chống, giúp người dân có nhận thức đúng và thực hiện theo khuyến cáo, tránh hoang mang dư luận.
Với tinh thần chủ động, không bị động trước nguy cơ dịch bệnh mới, Hà Nội đang triển khai đồng bộ các giải pháp từ cửa ngõ hàng không, hệ thống y tế đến cộng đồng. Thông điệp được nhấn mạnh là sẵn sàng ứng phó, kiểm soát chặt chẽ, bảo vệ sức khỏe người dân, giữ vững ổn định đời sống xã hội, đặc biệt trong thời điểm cao điểm cuối năm và dịp Tết Nguyên đán.
Hiểu về virus Nipah, tình hình kiểm soát virus tại các nước
Những ca nhiễm virus Nipah mới được ghi nhận tại Ấn Độ trong thời gian gần đây đã khiến nhiều quốc gia châu Á tăng cường các biện pháp giám sát y tế, đặc biệt tại các cửa khẩu và sân bay quốc tế. Dù Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá nguy cơ lây lan ở mức thấp, Nipah vẫn được xếp vào nhóm mầm bệnh ưu tiên do có tỷ lệ tử vong cao và hiện chưa có vắc xin hay thuốc điều trị đặc hiệu.
Virus Nipah là một bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm A - các bệnh đặc biệt nguy hiểm, có khả năng lây truyền rất nhanh, phát tán rộng và có tỷ lệ tử vong cao hoặc chưa rõ tác nhân gây bệnh. Theo WHO, tỷ lệ tử vong do Nipah dao động từ 40% đến 75%, phụ thuộc vào khả năng phát hiện sớm và năng lực điều trị của hệ thống y tế tại từng quốc gia.
Nguồn gốc và lịch sử xuất hiện
Virus Nipah lần đầu tiên được phát hiện vào năm 1999 tại Malaysia, trong một đợt bùng phát liên quan đến lợn nuôi. Kể từ đó, các ổ dịch nhỏ tiếp tục xuất hiện rải rác, chủ yếu tại Bangladesh, Ấn Độ và một số nước Nam Á. Tính đến cuối năm ngoái, khoảng 750 ca nhiễm đã được ghi nhận trên toàn cầu, trong đó có hơn 400 trường hợp tử vong.
Các nghiên cứu cho thấy vật chủ tự nhiên của virus Nipah là loài dơi ăn quả. Từ động vật, virus có thể lây sang người thông qua nhiều con đường khác nhau, trong đó phổ biến nhất là tiếp xúc với thực phẩm hoặc đồ uống bị nhiễm nước tiểu hay nước bọt của dơi, chẳng hạn như nước cọ tươi chưa qua xử lý.
Cơ chế lây truyền
Ngoài lây từ động vật sang người, virus Nipah cũng có khả năng lây truyền từ người sang người, chủ yếu thông qua tiếp xúc gần với bệnh nhân, đặc biệt là trong môi trường gia đình hoặc cơ sở y tế. Tuy nhiên, theo các chuyên gia và Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dịch bệnh châu Âu (ECDC), Nipah không dễ lây lan và các đợt bùng phát thường có quy mô nhỏ, tương đối dễ kiểm soát nếu được phát hiện sớm.
Chính đặc điểm này khiến giới khoa học nhận định Nipah khó có khả năng bùng phát thành đại dịch toàn cầu như COVID-19. Dù vậy, virus này vẫn là mối lo ngại lớn đối với y tế công cộng, bởi thời gian ủ bệnh kéo dài và các triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh truyền nhiễm khác.
Triệu chứng nguy hiểm, dễ bị bỏ sót
Người nhiễm virus Nipah thường khởi phát với các triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi. Sau đó, bệnh có thể tiến triển nhanh sang các biểu hiện thần kinh nghiêm trọng, bao gồm viêm não cấp, co giật, rối loạn ý thức và hôn mê chỉ trong vài ngày.
Một số trường hợp còn xuất hiện biến chứng hô hấp nặng. Dù nhiều bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, vẫn có người phải đối mặt với các di chứng thần kinh lâu dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.
Tình hình mới tại Ấn Độ và phản ứng của khu vực
Theo Bộ Y tế Ấn Độ, hai ca nhiễm virus Nipah đã được xác nhận tại bang Tây Bengal kể từ tháng 12. Giới chức nước này cho biết đã truy vết gần 200 trường hợp tiếp xúc, tất cả đều không có triệu chứng và cho kết quả xét nghiệm âm tính. WHO cũng khẳng định hai bệnh nhân không di chuyển khi có triệu chứng, qua đó giảm nguy cơ lây lan ra cộng đồng.
Trước diễn biến này, nhiều quốc gia châu Á như Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) và Việt Nam đã chủ động siết chặt công tác kiểm soát y tế tại sân bay. Thái Lan và Indonesia đã lắp đặt máy quét thân nhiệt tại các sân bay lớn, coi đây là biện pháp phòng ngừa trong bối cảnh lượng khách quốc tế, đặc biệt từ Ấn Độ, gia tăng.
Dù vậy, các chuyên gia lưu ý việc sàng lọc tại sân bay chỉ có hiệu quả hạn chế do thời gian ủ bệnh của Nipah khá dài.
Hiện nay, thế giới vẫn chưa có vắc xin hay thuốc điều trị đặc hiệu cho virus Nipah. Tuy nhiên, nhiều loại vắc xin đang trong quá trình nghiên cứu và thử nghiệm, trong đó đáng chú ý là vaccine do các nhà khoa học Đại học Oxford phát triển. Vaccine này sử dụng công nghệ tương tự vaccine COVID-19 và đã bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng pha II tại Bangladesh từ tháng 12, với sự phối hợp của Trung tâm Nghiên cứu Bệnh tiêu chảy Quốc tế (trụ sở Bangladesh) và nguồn tài trợ từ CEPI.
Hiểu đúng để không hoang mang
WHO đánh giá nguy cơ lây lan virus Nipah ở cấp độ quốc gia, khu vực và toàn cầu hiện ở mức thấp. Tuy nhiên, việc theo dõi sát tình hình, nâng cao nhận thức cộng đồng và chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó là cần thiết, đặc biệt tại những quốc gia có nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây từ động vật. Việc cung cấp thông tin khoa học, chính xác về virus Nipah không nhằm gây lo sợ, mà giúp người dân hiểu đúng mức độ nguy hiểm của bệnh, từ đó chủ động phòng ngừa và theo dõi các biện pháp y tế trong nước trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi vẫn là thách thức thường trực đối với toàn cầu.