Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez mới đây cho biết, chính phủ nước này đang xây dựng kế hoạch cấm trẻ em dưới 16 tuổi tiếp cận các nền tảng mạng xã hội. Tây Ban Nha trở thành quốc gia đầu tiên tại châu Âu đưa ra biện pháp ở cấp quốc gia theo hướng tương tự mô hình của Australia. Động thái này nằm trong chiến dịch rộng hơn nhằm tăng cường trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ trước những rủi ro đối với người dùng, đặc biệt là trẻ vị thành niên.
Tây Ban Nha siết mạng xã hội với thanh thiếu niên
Phát biểu tại Hội nghị Thượng đỉnh Chính phủ Thế giới ở Dubai, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất, Thủ tướng Sanchez nêu rõ: các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội sẽ phải triển khai hệ thống xác minh độ tuổi, qua đó ngăn chặn trẻ vị thành niên truy cập các nền tảng trực tuyến. Ông cho rằng thanh thiếu niên cần được bảo vệ tốt hơn trước những nguy cơ tiềm ẩn từ không gian kỹ thuật số. Ông kêu gọi các quốc gia châu Âu khác cân nhắc áp dụng những biện pháp tương tự.
Đề xuất của Tây Ban Nha được xây dựng theo mô hình của Australia - quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng một số nền tảng Internet phổ biến. Hiện Pháp và Anh cũng đang xem xét áp dụng các biện pháp giới hạn độ tuổi tương tự nhằm bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của người chưa thành niên.
Sắp tới, Chính phủ Tây Ban Nha sẽ trình dự luật mới, trong đó mở rộng trách nhiệm pháp lý đối với lãnh đạo và nhà điều hành các nền tảng mạng xã hội liên quan đến nội dung bất hợp pháp và các phát ngôn thù hận. Dự thảo cũng đề xuất xử lý hình sự các hành vi thao túng thuật toán và khuếch đại nội dung bất hợp pháp trên không gian mạng.
Thủ tướng Tây Ban Nha cho biết, Viện Công tố nước này sẽ đánh giá hoạt động tuân thủ pháp luật của một số nền tảng như Grok của tỷ phú Mỹ Elon Musk, TikTok và Instagram.
Thời gian qua, Chính phủ liên minh cánh tả của Tây Ban Nha liên tục bày tỏ quan ngại trước sự gia tăng của các phát ngôn thù hận, nội dung khiêu dâm và thông tin sai lệch trên mạng xã hội, cũng như những tác động tiêu cực của chúng đối với giới trẻ.
“Mạng xã hội đã trở thành một “nhà nước thất bại”, nơi luật pháp bị phớt lờ, tội phạm được dung túng, nơi thông tin sai lệch được coi trọng hơn sự thật và một nửa người dùng phải hứng chịu ngôn từ thù ghét. Đó là nơi các thuật toán bóp méo không gian đối thoại công cộng, còn dữ liệu và hình ảnh của chúng ta bị thách thức và mua bán”.
Ông Sanchez cho rằng, trẻ em “đang bị đặt trong một không gian mà lẽ ra các em không bao giờ phải tự mình đối mặt”, đồng thời khẳng định chính phủ sẽ áp dụng các biện pháp cứng rắn hơn để bảo vệ thanh thiếu niên trong môi trường số.
Đồng quan điểm này, bà Daisy Greenwell, người đồng sáng lập tổ chức Smartphone Free Childhood (Anh), chia sẻ với CNBC: "Đây là một vấn đề toàn cầu. Các chính phủ khắp nơi đang chịu áp lực nặng nề phải hành động khi bằng chứng về tác hại của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần trẻ em đã quá rõ ràng. Chúng ta đang thấy một xu hướng chuyển dịch tất yếu".
Động thái trên đưa Tây Ban Nha gia nhập nhóm quốc gia đang tăng cường kiểm soát quyền tiếp cận mạng xã hội của trẻ vị thành niên. Tại Pháp, quốc hội nước này hồi tháng 1/2026 đã thông qua dự luật cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, dự kiến có hiệu lực từ đầu năm học mới vào tháng 9, đồng thời mở rộng lệnh cấm điện thoại di động trong các trường trung học. Chính phủ Hy Lạp mới đây cũng đang tiến gần tới việc công bố lệnh cấm tương tự đối với trẻ em dưới 15 tuổi.
Trong khi đó, Australia đang triển khai lệnh cấm mạng xã hội đối với người dùng dưới 16 tuổi, được xem là biện pháp đầu tiên trên thế giới ở cấp quốc gia. Luật mới buộc các nền tảng như TikTok, Facebook, Snapchat, Reddit, X và Instagram chịu trách nhiệm nếu không ngăn chặn trẻ em tạo tài khoản. Đan Mạch cũng đã ban hành quy định tương tự, cấm người dùng dưới 15 tuổi truy cập mạng xã hội.
Theo người phát ngôn chính phủ Tây Ban Nha, lệnh cấm dự kiến sẽ được tích hợp vào gói biện pháp bảo vệ trẻ vị thành niên trên không gian số hiện đang được quốc hội thảo luận. Ông Sánchez cho biết, Tây Ban Nha đã cùng năm quốc gia châu Âu khác thành lập một liên minh phối hợp quản lý các nền tảng công nghệ ở cấp độ đa quốc gia, nhằm gia tăng sức ép buộc các công ty phải tuân thủ tiêu chuẩn bảo vệ trẻ em.
Một trong những yếu tố khiến tranh luận về mạng xã hội nóng trở lại là sự bùng nổ của nội dung do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra. Thời gian gần đây, dư luận châu Âu đặc biệt quan ngại trước các báo cáo về việc chatbot Grok AI tạo ra hình ảnh nhạy cảm mà không có sự đồng thuận, bao gồm cả hình ảnh liên quan đến trẻ vị thành niên.
Những lo ngại này đã thúc đẩy các chính phủ xem xét lại mức độ an toàn của môi trường số mà trẻ em tiếp xúc hằng ngày.
Theo bà Diana Diaz, Giám đốc Quỹ ANAR - tổ chức hỗ trợ trẻ em và thanh thiếu niên có nguy cơ tại Tây Ban Nha - các biện pháp mới sẽ giúp phụ huynh có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để đặt giới hạn cho con cái, đồng thời giảm áp lực “sợ bị bỏ lỡ” (FOMO) mà nhiều trẻ đang phải đối mặt.
“Các gia đình cần được hỗ trợ. Trẻ sẽ hiểu rõ hơn rằng, nếu có một phán quyết liên quan đến vấn đề này thì đó là vì có lý do chính đáng. Cũng giống như việc cha mẹ không cho con cái hút thuốc khi còn nhỏ vì biết rằng điều đó có hại cho sức khỏe, trong trường hợp này cũng cần có những quy định nhất định”.
Phản ứng của các nhà quản lý mạng xã hội
Dù vậy, giới học thuật vẫn chưa có sự thống nhất tuyệt đối về mức độ tác hại của mạng xã hội. Jose Cesar Perales, giáo sư tâm lý học thực nghiệm tại Đại học Granada cho rằng, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn còn nhiều tranh cãi và cần được nhìn nhận thận trọng. Trong khi đó, các nền tảng công nghệ cảnh báo rằng lệnh cấm có thể tạo ra lỗ hổng, khi người dùng trẻ tuổi chuyển sang các ứng dụng nhắn tin ít được kiểm soát hơn, đồng thời thách thức khả năng xác minh độ tuổi hiện tại.
Lệnh cấm của Tây Ban Nha ngay lập tức vấp phải sự phản kháng từ các tập đoàn đa quốc gia. Meta - đơn vị sở hữu Facebook và Instagram đã bày tỏ quan ngại và cho rằng thay vì cấm đoán cực đoan, chính phủ nên phối hợp với ngành để nâng cao tiêu chuẩn an toàn.
Đại diện Meta đưa ra lập luận: các lệnh cấm toàn diện có thể phản tác dụng. Thanh thiếu niên sẽ tìm cách lách luật để truy cập qua các con đường “ngầm” - nơi thậm chí còn thiếu đi các cơ chế bảo vệ cơ bản của nền tảng chính thống.
Tỷ phú công nghệ Elon Musk đã chỉ trích Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez sau khi ông tuyên bố nước này dự định triển khai quy định mới nhằm bảo vệ trẻ vị thành niên khỏi tác hại của mạng xã hội.
Những chỉ trích của ông Musk đối với ông Sanchez được đưa ra trong bối cảnh Liên minh châu Âu đang xem xét các công cụ mới nhằm buộc các tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ chịu trách nhiệm nếu vi phạm các quy định số.
Ngày 3/2, Văn phòng Công tố Paris cho biết, nhà chức trách Pháp đã triệu tập tỷ phú Musk tới trình diện để trả lời thẩm vấn trong khuôn khổ cuộc điều tra về nền tảng mạng xã hội X.
Thông báo cũng cho biết thêm Cơ quan chống tội phạm mạng Pháp đã phối hợp với cơ quan cảnh sát EU (Europol) tiến hành khám xét văn phòng tại Pháp của mạng xã hội X.
Cuộc điều tra nền tảng X đã được mở vào tháng 1/2025, xem xét liệu thuật toán của X có được sử dụng để can thiệp vào chính trị Pháp hay không. Cuộc điều tra được mở ra sau khi có 2 đơn khiếu nại vào tháng 1/2025 và được mở rộng sau khi có thêm các báo cáo chỉ trích chatbot AI Grok liên quan đến việc lan truyền những thông tin phủ nhận cuộc diệt chủng của Đức quốc xã (Holocaust) và các video giả mạo về tình dục.
Văn phòng công tố Paris vào thời điểm đó đã xác nhận cuộc điều tra, cáo buộc các thuật toán thiên vị có thể đã làm sai lệch hoạt động của một hệ thống xử lý dữ liệu tự động.
Bà Laurent Buanec, Giám đốc X tại Pháp bác bỏ cáo buộc trên đồng thời nhấn mạnh X có các quy tắc nghiêm ngặt, rõ ràng và công khai để không xuất hiện ngôn từ thù hận và thông tin sai lệch.
Về cuộc khám xét của Pháp, X tuyên bố rằng, họ thất vọng trước diễn biến này, nhưng không ngạc nhiên. Trong một tuyên bố ngày 3/2, công ty X nhấn mạnh: “Những cáo buộc làm cơ sở cho cuộc khám xét hôm nay là vô căn cứ và X phủ nhận mọi hành vi sai trái. Cuộc khám xét được dàn dựng hôm nay càng củng cố niềm tin của chúng tôi rằng cuộc điều tra này bóp méo luật pháp Pháp, né tránh quy trình tố tụng hợp pháp và gây nguy hiểm cho tự do ngôn luận”.
Tuyên bố kết luận: “X cam kết bảo vệ các quyền cơ bản của mình và quyền của người dùng”.
Năm 2025, Ủy ban châu Âu đã phạt X 120 triệu euro vì vi phạm các quy định về minh bạch.
Sự quyết liệt của các nước châu Âu được giới quan sát đánh giá là đáp ứng đúng nhu cầu xã hội. Các chuyên gia pháp luật và xã hội học nhận định rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc quản lý lỏng lẻo các nền tảng số sẽ tiếp tục làm gia tăng nhiều hệ lụy. Một điều đáng chú ý là trong khảo sát đa quốc gia gần đây của Ipsos, khoảng 82% người dân Tây Ban Nha cho rằng, trẻ em dưới 14 tuổi nên bị cấm sử dụng mạng xã hội, tăng đáng kể so với mức 74% của năm 2024. Điều này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của công chúng Lục địa già về tác động của các nền tảng số đối với thanh thiếu niên - một trong những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các nội dung gây hại trên môi trường trực tuyến.
“Mạng xã hội là một cánh cửa rất lớn. Nó có nhiều mặt tích cực, nhưng cũng có không ít điều tiêu cực, thậm chí là gây hại. Khi chúng ta chưa biết cách kiểm soát mặt tiêu cực đó, tôi cho rằng việc hạn chế mạng xã hội đối với một số nhóm tuổi là điều hợp lý. Ngay cả nhiều người trưởng thành cũng chưa biết cách sử dụng đúng đắn và tôi lo ngại rằng cánh cửa ấy một khi đã mở ra thì rất khó đóng lại.”
Tâm lý này dễ hiểu, bởi mạng xã hội, với sự phổ biến rộng rãi của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo tạo nội dung, đặt ra những thách thức chưa từng có về trách nhiệm pháp lý. Những hình ảnh, video do AI tạo ra có thể xuất hiện tràn lan, chứa nội dung không phù hợp hoặc xâm phạm quyền riêng tư, khiến các mô hình kiểm duyệt trước đây không còn đủ hiệu quả. Những quy định mới như buộc lãnh đạo các công ty mạng xã hội chịu trách nhiệm về nội dung trên nền tảng của mình - được kỳ vọng sẽ tăng tính răn đe và yêu cầu các doanh nghiệp trong lĩnh vực này chủ động hơn trong kiểm soát nội dung.
“Tôi nghĩ điều này là phù hợp, bởi suy cho cùng, mạng xã hội nên được sử dụng một cách có định hướng, dưới sự giám sát của người lớn. Những hạn chế nhất định luôn có thể mang lại lợi ích, nhất là khi thực tế cho thấy đa số trẻ vị thành niên đang sử dụng mạng xã hội chưa đúng cách.”
Bên cạnh lợi ích bảo vệ người dùng, việc siết chặt quản lý mạng xã hội còn giúp châu Âu củng cố an ninh dữ liệu và chủ quyền kỹ thuật số. Trước đây, các công ty công nghệ lớn có thể hoạt động trong một môi trường “thả nổi”, đôi khi khiến dữ liệu của hàng triệu người dân rơi vào tay một số ít tập đoàn xuyên quốc gia. Giới hoạch định chính sách châu Âu lo ngại điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền riêng tư mà còn gây mất cân đối trong cạnh tranh kinh tế và sở hữu trí tuệ, khi các công ty nội địa khó có thể cạnh tranh công bằng với các nền tảng toàn cầu.
Lo ngại của giới trẻ
Với trẻ em, đối tượng chịu tác động trực tiếp của các lệnh cấm, nhiều ý kiến cho rằng việc cấm trẻ em dùng mạng xã hội hoàn toàn sẽ tước đi cơ hội rèn luyện kỹ năng số cần thiết. Việc tiếp cận mạng xã hội giúp người trẻ tự học hỏi, tự khám phá xem nên làm gì và không nên làm gì, từ đó biết cách sử dụng công cụ này một cách hiệu quả nhất.
Daniel Feord, 14 tuổi, cho rằng nếu lệnh cấm thực sự được triển khai tại Tây Ban Nha điều này sẽ tạo ra “một sự thay đổi khá lớn” trong cuộc sống của em. Theo Daniel, việc sử dụng mạng xã hội nên do gia đình tự quyết định, thay vì để chính phủ can thiệp, đồng thời em cũng nhấn mạnh những mặt tích cực của các nền tảng mạng xã hội.
“Em sử dụng mạng xã hội cho nhiều mục đích như tìm công thức nấu ăn, làm các dự án, giải trí hay trò chuyện với bạn bè. Nếu không có mạng xã hội thì, thực sự mà nói, đó sẽ là một sự thay đổi khá lớn.”
Carla, một sinh Tây Ban Nha, cũng nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong việc kiểm soát hoạt động sử dụng điện thoại của con cái. Em cho biết hiện chỉ được phép sử dụng mạng xã hội tối đa hai giờ mỗi ngày theo quy định kiểm soát của gia đình.
“Việc cấm đoán là điều không thể, vì luôn sẽ có cách để lách luật. Điều đó chỉ khiến chúng em cảm thấy bị kích động và càng muốn xem mạng xã hội nhiều hơn. Cha mẹ có thể đặt ra giới hạn thời gian để ngăn con cái dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội.”
Bà Ioannou, chuyên gia tội phạm học kỹ thuật số và huấn luyện viên trị liệu tâm lý sang chấn, cho rằng lệnh cấm có thể phản tác dụng, bởi giới trẻ sẽ tìm những con đường khác để tiếp cận mạng xã hội. Nhiều ý kiến cũng chỉ ra rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở nền tảng, mà nằm ở việc kiểm soát nội dung độc hại như ngôn từ thù hận hay bạo lực.
Nghị viện châu Âu cho rằng việc thống nhất quan điểm về độ tuổi tối thiểu là một bước quan trọng trong nỗ lực tăng cường bảo vệ trẻ vị thành niên trước các nội dung độc hại, cũng như rủi ro liên quan tới dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, việc triển khai thực tế trên toàn châu Âu hiện vẫn là một bài toán khó, khi nó đòi hỏi sự cân bằng giữa bảo vệ trẻ em và quyền tiếp cận thông tin.