Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Mỹ và Iran đã có những "cuộc đàm phán rất tốt và hiệu quả" nhằm chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, Iran liên tục phủ nhận việc đang đàm phán với Mỹ. Trong bối cảnh tuyên bố của các bên vẫn hết sức mâu thuẫn, vẫn chưa rõ liệu các cuộc đàm phán có thực sự diễn ra hay không, và nếu có thì sẽ tập trung vào những vấn đề gì?
Điều kiện ngừng bắn của Mỹ và Iran
"Như tôi đã thông báo trước đó, dựa trên các cuộc đàm phán sơ bộ giữa Mỹ và Iran trong hai ngày qua, tôi đã chỉ thị Bộ Chiến tranh tạm thời hoãn các cuộc tấn công theo kế hoạch nhằm vào các mục tiêu năng lượng và điện lực lớn ở Iran. Nhưng để xác định liệu có thể đạt được một thỏa thuận rộng hơn hay không, chúng tôi đã có những cuộc thảo luận rất tốt. Chúng tôi đã đàm phán trong một thời gian dài. Và lần này họ thực sự nghiêm túc."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tuyên bố trên của Tổng thống Mỹ đã khiến dư luận quốc tế thở phào nhẹ nhõm bởi trước đó ông Trump đã ra tối hậu thư 48 giờ để Iran mở cửa trở lại eo biển Hormuz nếu muốn tránh việc Mỹ tấn công vào hệ thống năng lượng và điện. Hậu quả của hành động như vậy sẽ không chỉ dừng lại ở việc cắt đứt “mạch sống” của quốc gia Hồi giáo mà sẽ có thể kéo toàn khu vực Trung Đông lún sâu vào xung đột nghiêm trọng.
Mặc dù giới chức Iran lên tiếng bác bỏ thông tin về cuộc đàm phán với Mỹ, song truyền thông quốc tế đưa tin rằng Mỹ đã gửi cho Iran một kế hoạch hòa bình 15 điểm, bao gồm lệnh ngừng bắn một tháng, trong khi hai bên đàm phán các điều khoản để chấm dứt chiến tranh, thông qua Pakistan. Một số yếu tố chính được liệt kê trong kế hoạch này bao gồm: Một thỏa thuận ngừng bắn 30 ngày; Tháo dỡ các cơ sở hạt nhân của Iran tại Natanz, Isfahan và Fordow; Iran cam kết vĩnh viễn không bao giờ phát triển vũ khí hạt nhân; Iran bàn giao kho dự trữ urani đã được làm giàu 60% cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và cam kết cho phép IAEA giám sát tất cả các yếu tố của cơ sở hạ tầng hạt nhân còn lại của nước này; Iran cũng phải cam kết ngừng việc làm giàu urani trong nước; Giới hạn về tầm bắn và số lượng tên lửa của Iran; Chấm dứt sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực; Chấm dứt các cuộc tấn công của Iran vào các cơ sở năng lượng trong khu vực; Mở cửa trở lại eo biển Hormuz; Dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt áp đặt lên Iran, đồng thời chấm dứt cơ chế của Liên hợp quốc cho phép tái áp đặt các lệnh trừng phạt; Mỹ hỗ trợ sản xuất điện tại nhà máy điện hạt nhân dân sự Bushehr của Iran.
Trong khi đó, theo các tờ Wall Street Journal và Times of Israel, Iran cũng đưa ra các điều kiện cốt lõi sau để chấm dứt chiến tranh, bao gồm: Đóng cửa tất cả các căn cứ quân sự của Mỹ ở Vùng Vịnh và Trung Đông, đồng thời rút hoàn toàn lực lượng và căn cứ khỏi khu vực; Bồi thường thiệt hại chiến tranh do các cuộc tấn công gây ra; Thiết lập hệ thống mới cho phép Iran thu thuế từ tàu bè đi qua eo biển Hormuz; Chấm dứt hoàn toàn các cuộc tấn công của Israel vào lực lượng ủy nhiệm của Iran; Dỡ bỏ toàn bộ các lệnh cấm vận đối với Iran; Cho phép Iran phát triển chương trình tên lửa không giới hạn.
Trong tuyên bố mới nhất, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cho biết đề xuất của Mỹ về việc chấm dứt chiến tranh đang được các nhà chức trách cấp cao ở Iran xem xét, nhưng việc trao đổi thông điệp được thực hiện thông qua các trung gian hòa giải "không được gọi là đàm phán hay đối thoại".
"Phía Mỹ đã đưa ra một số ý tưởng. Tôi thấy ở một vài nơi người ta mô tả đó là kế hoạch 15 điểm, nhưng những ý tưởng này được trình bày dưới dạng các đề xuất khác nhau. Tất cả chúng đã được chuyển đến các cấp lãnh đạo cao nhất của đất nước tôi, và nếu cần thiết phải đưa ra lập trường, điều đó chắc chắn sẽ được quyết định. Hiện tại, chính sách của chúng tôi là tiếp tục kháng chiến và bảo vệ đất nước. Chúng tôi không có ý định đàm phán, và chưa có cuộc đàm phán nào diễn ra."
Ông Abbas Araqchi - Ngoại trưởng Iran.
Giới phân tích cho rằng, tuyên bố trên có thể ám chỉ việc đã có "sự tiếp xúc" giữa Mỹ và Iran, nhưng đây không phải là "các cuộc đàm phán đầy đủ".
Ông Walid Atlam - Trung tâm Nghiên cứu Quốc gia Ai Cập cho hay: "Khi cuộc xung đột bước sang tuần thứ tư, Iran đã cho thấy rằng dù thiếu sức mạnh quân sự vượt trội so với Mỹ và Israel, nhưng nước này vẫn có thể tấn công hiệu quả vào các thành phố của Israel và các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ. Chính vì vậy, họ sẽ tìm cách chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện riêng của mình, đồng thời yêu cầu việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt, bồi thường thiệt hại và tạo đòn bẩy kinh tế."
Theo các chuyên gia, mục tiêu hiện tại của Iran không chỉ đơn thuần là một lệnh ngừng bắn mà là một trật tự hậu chiến nhằm khôi phục khả năng răn đe và đảm bảo an ninh và kinh tế lâu dài. Dường như trong tất cả các điều kiện của hai bên, chỉ có một điểm trùng: việc dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt. Trong bối cảnh “sương mù chiến tranh” và làn sóng tuyên truyền từ mọi phía, việc xác định đâu là sự thật trở nên khó khăn. Tóm lại, cả Mỹ và Iran có những lợi ích riêng khi nhắc tới đàm phán. Tuyên bố của họ không giúp công chúng biết thêm liệu đàm phán có thực sự diễn ra, hay diễn ra dưới hình thức nào. Tuy nhiên, giới phân tích sẽ hiểu được Washington và Tehran hưởng lợi gì nếu đạt được thỏa thuận, và liệu xung đột có thực sự sớm chấm dứt hay không dù tới nay cả hai bên đều tuyên bố sẽ chỉ sẵn sàng chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện của riêng mình.
Khoảng lặng trước cơn bão?
Mỹ và Iran đều đang mô tả cuộc đàm phán tiềm năng theo những cách rất khác nhau. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Iran rất muốn đạt được thỏa thuận, trong khi Iran nhấn mạnh rằng mong muốn đạt được thỏa thuận của Mỹ là “một sự thừa nhận thất bại”. Trong khi đó, thực tế khắc nghiệt của chiến tranh vẫn tiếp tục hiện hữu khi xung đột Mỹ - Israel và Iran vẫn tiếp diễn trên nhiều mặt trận.
Trong khi chính quyền Mỹ đang chuẩn bị cho các cuộc đàm phán hòa bình, họ cũng đang chuẩn bị cho chiến tranh". Lầu Năm Góc đang cân nhắc triển khai tới 3.000 binh sĩ Mỹ thuộc Sư đoàn Dù số 82 đến Trung Đông, một động thái sẽ mở rộng các lựa chọn bao gồm việc triển khai lực lượng vào lãnh thổ Iran. Cuối tuần trước, Mỹ đã điều thêm 2.500 lính thủy đánh bộ, nâng tổng số lính thủy đánh bộ tại khu vực lên khoảng 5.000 và tổng số binh sĩ Mỹ đóng quân tại đó lên khoảng 50.000. Sự leo thang như vậy có thể làm tăng đáng kể mức độ căng thẳng trong cuộc xung đột, làm dấy lên lo ngại về những hậu quả không thể kiểm soát.
Theo hãng tin Fox News, ngày 25/5, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết tàu sân bay USS Abraham Lincoln đang tiếp tục các hoạt động tấn công nhằm vào các mục tiêu quân sự ở Iran trong khi di chuyển trong vùng biển khu vực. Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cho biết các lực lượng Mỹ đã đánh trúng hơn 10.000 mục tiêu quân sự bên trong Iran, bao gồm hàng chục tàu hải quân và các cơ sở tên lửa chiến lược, như một phần của chiến dịch phối hợp đang diễn ra.
Còn theo hãng tin Al Jazeera, chiến dịch không kích của liên quân Mỹ - Israel đang diễn ra không ngừng với quy mô và phạm vi địa lý ngày càng mở rộng vào khu vực Shiraz, sân bay Lamerd, Isfahan, Karaj… của Iran. Hai thành phố Isfahan và Karaj tiếp tục bị tấn công mỗi ngày, đây là những mục tiêu bị nhắm đến thường xuyên kể từ khi chiến sự bắt đầu.
Nhà Trắng tuyên bố rằng Mỹ sẽ "dốc toàn lực" nếu Iran không đạt được thỏa thuận.
"Nếu Iran không chấp nhận thực tế hiện tại, nếu họ không hiểu rằng họ đã bị đánh bại về mặt quân sự và sẽ tiếp tục bị đánh bại, Tổng thống Trump sẽ đảm bảo rằng họ sẽ bị giáng đòn mạnh hơn bao giờ hết."
Bà Karoline Leavitt - Thư ký Báo chí Nhà Trắng.
Các nhà phân tích cho rằng, với những động thái trên chiến trường và các tuyên bố mang tính cứng rắn như vậy, trong những ngày tới, sau thời hạn tạm dừng tấn công 5 ngày, Mỹ có thể sẵn sàng cho một cuộc tấn công hoặc thậm chí kiểm soát các đảo hay bờ biển của Iran nhằm mở lại eo biển Hormuz. Đây là phương án dự phòng có khả năng được ông Trump tính đến nếu không đạt được thắng lợi ngoại giao mà ông mong muốn vào thời điểm này. Chiến thuật tạm dừng tấn công để đàm phán của Tổng thống Trump cũng có thể nhằm đẩy trách nhiệm và sức ép sang phía Iran. Nếu Iran leo thang căng thẳng trong giai đoạn đàm phán, Mỹ có thể đổ lỗi cho Iran là bên phá hoại tiến trình giải quyết xung đột. Tuy nhiên, dù Tổng thống Mỹ Donald Trump mong muốn điều gì, quyết định không hoàn toàn nằm trong tay Washington. Bị tấn công lần thứ hai trong vòng chưa đầy một năm, Iran hiện dường như có ít động lực hơn để chấm dứt chiến sự nếu chưa thiết lập được một cơ chế răn đe hiệu quả nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai.
Theo thống kê, kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu bùng phát, khoảng 1.750 người đã thiệt mạng tại Iran. Tại Liban, trong bản cập nhật ngày 25/3, Bộ Y tế Liban cho biết ít nhất 1.094 người đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Israel tại nước này kể từ ngày 2/3. Tại Iraq, ít nhất 96 người thiệt mạng trên toàn quốc kể từ khi xung đột bắt đầu. Còn tại Israel, ít nhất 17 người đã thiệt mạng trong các cuộc không kích nhằm vào nước này. Về thương vong của Mỹ, 13 binh sĩ đã thiệt mạng kể từ khi xung đột bắt đầu.
Liệu có xuất hiện “ánh sáng cuối đường hầm”?
Cuộc xung đột đã bước sang tuần thứ tư nhưng Iran vẫn chưa bị vô hiệu hóa hoàn toàn về mặt quân sự như kế hoạch của Mỹ và Israel. Một loạt quốc gia, trong đó có Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ đã và đang tích cực tham gia vào nỗ lực ngoại giao nhằm giảm căng thẳng. Dù lòng tin giữa hai bên đã giảm xuống mức gần như bằng 0, nhưng dư luận vẫn tin tưởng vào khả năng xuất hiện “ánh sáng cuối đường hầm” khi một giải pháp ngoại giao có thể mở ra lối thoát cho cuộc khủng hoảng hiện nay.
Tổng thống Mỹ Donald Trump dường như đã đánh giá thấp hệ lụy của cuộc xung đột mà ông phát động cùng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từ ngày 28/2, cũng như khả năng Iran trụ vững trước các đợt tấn công mà không sụp đổ. Cuộc chiến giờ đây đã trở thành một cuộc đấu tiêu hao mà sức bền của mỗi bên phụ thuộc vào việc khi nào sẽ sụp đổ trước về mặt kinh tế và áp lực chính trị nội bộ.
Ông Klemens Fischer - Đại học Cologne, Đức chia sẻ: "Rõ ràng là Mỹ và Israel cho rằng đó có thể là một cuộc chiến giới hạn, kéo dài ba hoặc bốn ngày, và Iran sẽ đầu hàng và đáp trả bằng lực lượng mang tính biểu tượng. Nhưng rõ ràng là họ đã tính toán sai phản ứng của Iran. Tất nhiên, người ta có thể giành chiến thắng trong một cuộc chiến như vậy về mặt quân sự, nhưng cái giá phải trả đang tăng lên mỗi ngày, không chỉ về nhân lực và tiền bạc, mà đặc biệt là cái giá chính trị sẽ cực kỳ cao."
Một số quốc gia trung gian hòa giải, như Ai Cập, Ả Rập Xê Út, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ, đã thiết lập được các kênh liên lạc với các quan chức Iran. Điều này mở đường cho các cuộc đàm phán.
Ngày 22/3, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan thông báo ông đang đàm phán với Iran, Mỹ và EU về một thỏa thuận ngừng bắn tiềm năng. Tín hiệu này cũng đến từ chính Iran, khi Ngoại trưởng Abbas Araghchi đăng một thông điệp đầy ẩn ý vào hôm 22/3 rằng eo biển Hormuz không bị đóng và yêu cầu các bên tôn trọng tự do hàng hải.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội X ngày 24/3, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết Pakistan hoàn toàn ủng hộ những nỗ lực đang diễn ra nhằm theo đuổi đối thoại và sẵn sàng đăng cai các cuộc đàm phán có ý nghĩa và mang tính quyết định để đạt được một giải pháp toàn diện. Một nguồn tin từ chính phủ Pakistan cho biết các cuộc thảo luận về cuộc gặp đang ở giai đoạn nâng cao và nếu thuận lợi thì nó sẽ diễn ra trong vòng một tuần.
Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty hôm 25/4 cũng khẳng định rằng Ai Cập sẵn sàng đăng cai bất kỳ cuộc họp nào liên quan đến Iran miễn là điều đó góp phần giảm leo thang xung đột ở Trung Đông.
Trong bối cảnh hiện nay, Tổng thống Mỹ có rất ít lựa chọn khi bất cứ động thái leo thang nào cũng khiến Washington phải đương đầu với khoản chi phí khổng lồ, giá xăng nội địa tăng gây áp lực lạm phát, cộng với sức ép của cuộc bầu cử giữa kỳ 2026 đang tới gần. Đối với Iran, tình hình cũng khó khăn không kém. Quốc gia này bước vào cuộc xung đột khi vốn đã chịu áp lực kinh tế và tình trạng bất ổn lan rộng. Việc leo thang để đáp trả các mối đe dọa bên ngoài cũng làm tăng nguy cơ dẫn đến một sai lầm đắt giá. Tuy nhiên, việc bị tấn công lần thứ hai trong vòng chưa đầy một năm khiến Iran giờ đây hoàn toàn thiếu lòng tin vào Mỹ. Do đó triển vọng đạt được bất kỳ bước đột phá ngoại giao là hết sức khó khăn.
Theo The Guardian, có ba lựa chọn để kết thúc cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran. Thứ nhất, cuộc xung đột kết thúc bằng sự đầu hàng của Iran. Thứ hai, một tuyên bố chiến thắng đơn phương của ông Trump. Thứ ba, một thỏa thuận dù lớn hay nhỏ, dù toàn diện hay hạn hẹp được đưa ra để chấm dứt cuộc chiến. Tuy vậy, cuộc chiến này, ngay cả khi dừng lại về mặt quân sự, cũng khó có thể kết thúc theo nghĩa thực sự. Chỉ cần một biến động tại eo biển Hormuz, thị trường năng lượng toàn cầu có thể chao đảo trong vài giờ. Và chỉ cần một quyết định vượt ngưỡng - từ Mỹ hay một hành động độc lập của Israel hoặc pha trả đòn từ Iran, toàn bộ trạng thái kiềm chế có thể nhanh chóng chuyển sang mất kiểm soát.
Các chuyên gia cho rằng đàm phán là khả thi, do áp lực đang gia tăng đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, họ thận trọng khi đưa ra dự đoán về khả năng thành công của các cuộc đàm phán. Năm ngày tạm hoãn tấn công của Mỹ đã mở ra một khoảng lặng hiếm hoi trong cuộc chiến, nhưng cũng đồng thời đặt Trung Đông trước một thời điểm quyết định. Và cục diện xung đột có thể rẽ theo những kịch bản rất khác nhau trong những ngày tới.