Theo giới quan sát, lệnh ngừng bắn không chỉ là một nỗ lực nhằm hạ nhiệt chiến sự sau hơn một tháng xung đột dữ dội, khiến hàng nghìn người thiệt mạng và hàng triệu người phải di dời, mà còn phản ánh những tính toán chiến lược phức tạp của các bên liên quan. Hàng loạt câu hỏi đang được đặt ra: liệu đây có phải là bước mở đầu cho một tiến trình ngoại giao rộng hơn, hay chỉ là khoảng lặng trước một đợt leo thang mới? Các cường quốc, đặc biệt là Mỹ và Iran, sẽ có ảnh hưởng như thế nào? Và quan trọng hơn, liệu người dân ở khu vực xung đột có thể kỳ vọng vào một sự ổn định lâu dài?
Khoảng thời gian tạm lắng
Vào lúc 4h sáng nay (17/4), giờ Việt Nam, lệnh ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và Liban đã chính thức có hiệu lực. Tại thủ đô Beirut của Liban, pháo hoa thắp sáng bầu trời. Còn ở thành phố Sidon - miền Nam nước này, tiếng còi xe vang lên inh ỏi khi người dân đổ ra đường phố ăn mừng. Đám đông reo hò và giơ cao biểu tượng chiến thắng.
Trước đó cùng ngày, trong một thông báo trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết lãnh đạo Israel và Liban đã nhất trí với lệnh ngừng bắn kéo dài 10 ngày.
"Tôi vừa có các cuộc trao đổi rất tích cực với Tổng thống Liban Joseph Aoun và Thủ tướng Benjamin Netanyahu của Israel, những người rất được tôn trọng. Hai lãnh đạo nhất trí rằng để đạt được hòa bình giữa hai quốc gia, họ sẽ bắt đầu lệnh ngừng bắn kéo dài 10 ngày vào lúc 17h hôm nay."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tổng thống Trump nói thêm rằng ông đã mời Thủ tướng Israel và Tổng thống Liban đến Nhà Trắng để đàm phán hòa bình. Nhà lãnh đạo Mỹ mô tả đó sẽ là cuộc đối thoại có ý nghĩa đầu tiên giữa Israel và Liban kể từ năm 1983.
Thủ tướng Israel Netanyahu ngày 16/4 xác nhận, ông đã đồng ý với lệnh ngừng bắn tạm thời trong 10 ngày ở Liban để tạo thời gian thúc đẩy sáng kiến của Tổng thống Mỹ Donald Trump về một thỏa thuận hòa bình giữa hai nước.
"Chúng ta có cơ hội đạt được một thỏa thuận hòa bình lịch sử với Liban. Tổng thống Trump dự định mời tôi và Tổng thống Liban để thúc đẩy thỏa thuận này."
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
Thủ tướng Liban Nawaf Salam hoan nghênh lệnh ngừng bắn, đồng thời cảm ơn các quốc gia đã nỗ lực làm trung gian hòa giải cho thỏa thuận này gồm Mỹ, Pháp, Arab Saudi, Ai Cập, Qatar và Jordan.
Israel bắt đầu không kích Liban hôm 2/3, vài ngày sau khi phát động chiến dịch tấn công hiệp đồng quy mô lớn với Mỹ nhằm vào Iran, để đáp trả những cuộc không kích từ nhóm vũ trang Hezbollah, đồng minh thân cận của Tehran. Chiến sự tại Liban đến nay đã khiến hơn 2.000 người thiệt mạng và 1,2 triệu người - tương đương 1/4 dân số Liban - phải rời bỏ nhà cửa. Quân đội Israel hiện kiểm soát những vùng rộng lớn ở miền nam Liban và đã phá hủy vô số công trình kiến trúc - thậm chí cả những ngôi làng để đảm bảo Hezbollah không thể tiến hành các cuộc tấn công vào miền bắc Israel. Trong khi đó, các cuộc tấn công của Hezbollah cũng đã khiến 2 dân thường và 13 binh sĩ Israel ở Liban đã thiệt mạng.
Cộng đồng quốc tế đã lên tiếng hoan nghênh khi lệnh ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và Liban chính thức có hiệu lực. Người phát ngôn của Liên hợp quốc nhận định cuộc đàm phán ngừng bắn giữa Israel và Liban là “bước đầu tiên để chấm dứt xung đột”.
Ông Farhan Haq - Phó phát ngôn viên Liên hợp quốc cho hay: “Về vấn đề Liban, chúng tôi hoan nghênh cuộc gặp giữa Liban và Israel do Mỹ triệu tập ngày hôm qua. Cuộc gặp này là bước đi quan trọng đầu tiên để chấm dứt các hành động thù địch và phá vỡ các vòng bạo lực tái diễn đã gây ra nhiều đau khổ trong thời gian quá dài. Duy trì đối thoại là điều rất cần thiết để giải quyết các vấn đề còn tồn đọng và đạt được tiến bộ, hướng tới sự ổn định.”
Nhiều quốc gia Arab đã đồng loạt lên tiếng hoan nghênh lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban, coi đây là bước tiến quan trọng hướng tới tái lập an ninh và sự ổn định trên toàn khu vực. Tổng thư ký Liên đoàn Arập, ông Ahmed Aboul-Gheit, đánh giá thỏa thuận là một bước tiến tích cực giúp xoa dịu nỗi đau của nhân dân Liban. Ông kêu gọi các bên lập tức thực thi thỏa thuận và khởi động các cuộc đàm phán nghiêm túc nhằm hướng tới một lệnh ngừng bắn bền vững.
Lệnh ngừng bắn mong manh
Lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Israel và Liban đang mang lại một khoảng thời gian tạm lắng ngắn ngủi sau hơn một tháng xung đột dữ dội. Tuy nhiên, lập trường vẫn khác biệt của các bên liên quan khiến thỏa thuận này trở nên vô cùng mong manh. Không phải vì các bên “không muốn hòa bình”, mà vì cấu trúc xung đột và lợi ích chiến lược khiến một thỏa thuận ngắn hạn như vậy rất khó đứng vững.
Bộ Ngoại giao Mỹ ngày 16/4 đã công bố tuyên bố gồm 6 điểm, được cho là đã được Israel và Liban nhất trí. Theo văn bản này, lệnh ngừng bắn ban đầu được xem là “thiện chí” từ phía Israel nhằm tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận hòa bình và an ninh lâu dài.
Trong thời gian ngừng bắn, Israel vẫn bảo lưu quyền “thực hiện mọi biện pháp cần thiết để tự vệ” trước các mối đe dọa, song cam kết không tiến hành các hoạt động quân sự tấn công nhằm vào các mục tiêu tại Liban trên bộ, trên không và trên biển.
Thỏa thuận cũng để ngỏ khả năng gia hạn nếu hai bên đạt tiến triển trong đàm phán và Liban chứng minh được năng lực thực thi chủ quyền. Từ thời điểm lệnh ngừng bắn có hiệu lực, với sự hỗ trợ quốc tế, Chính phủ Liban sẽ triển khai các biện pháp nhằm ngăn chặn Hezbollah và các nhóm vũ trang ngoài nhà nước tiến hành tấn công nhằm vào Israel.
Ngoài ra, các bên thống nhất lực lượng an ninh Liban là thực thể duy nhất chịu trách nhiệm về chủ quyền và quốc phòng quốc gia. Israel và Liban cũng đề nghị Mỹ làm trung gian cho các cuộc đàm phán trực tiếp tiếp theo, hướng tới giải quyết các vấn đề còn tồn đọng, bao gồm phân định biên giới trên bộ, nhằm đạt được một thỏa thuận toàn diện bảo đảm an ninh và ổn định lâu dài.
Mặc dù vậy, theo giới quan sát, lệnh ngừng bắn 10 ngày này mới chỉ dừng lại ở việc ngừng bắn kỹ thuật, không chạm đến các vấn đề cốt lõi. Đó là cuộc đối đầu chiến lược giữa Israel và lực lượng Hezbollah, vai trò của Iran trong việc hỗ trợ các lực lượng vũ trang tại Liban và tranh chấp an ninh dọc biên giới phía bắc Israel. Khi các nguyên nhân sâu xa vẫn còn đó, thì việc ngừng bắn chỉ mang tính tạm thời.
Một điểm mấu chốt khác khiến thỏa thuận này đặc biệt dễ đổ vỡ là vì chính phủ Liban không hoàn toàn kiểm soát được Hezbollah, lực lượng vốn có hệ thống chỉ huy riêng, nguồn lực quân sự độc lập và có quan hệ chiến lược trực tiếp với Iran. Điều này dẫn đến một thực tế: thỏa thuận ngừng bắn có thể được chính phủ Liban đồng ý, nhưng việc thực thi lại phụ thuộc vào một lực lượng khác.
Bà Dorothee Schmid - Viện Quan hệ Quốc tế Pháp nhận định: “Một trong những trở ngại chính đối với các cuộc đàm phán hòa bình là việc bên tham chiến, tức Hezbollah, ở phía Liban, lại không được tham gia vào khuôn khổ đàm phán. Vì vậy, các cuộc đàm phán này diễn ra giữa nhà nước Israel và nhà nước Liban, nhưng chính phủ Liban hiện tại dường như không thể kiềm chế được Hezbollah và hạn chế ảnh hưởng của họ ở Liban.”
Bên cạnh đó, lập trường của Israel và Liban hiện cũng vẫn còn tồn tại những khác biệt. Dù đã đồng ý với thỏa thuận ngừng bắn nhưng Israel tuyên bố sẽ không rút khỏi miền nam Liban. Israel cũng nhấn mạnh rằng các điều khoản của thỏa thuận ngừng bắn cho phép họ tiếp tục các hoạt động quân sự nếu phát hiện “mối đe dọa”, và bất kỳ thỏa thuận hòa bình cuối cùng nào cũng phải bao gồm yêu cầu cốt lõi là giải giáp Hezbollah.
Ông Danny Danon - Đại sứ Israel tại Liên hợp quốc nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ phải theo dõi rất sát sao những gì đang xảy ra trên thực địa, và nếu cảm thấy bị đe dọa, chúng tôi sẽ phản ứng. Chúng tôi sẽ không đi đâu cả. Chúng tôi đang giữ vững vị trí của mình. Chúng tôi đã nhất trí giữ nguyên vị trí trong 10 ngày, thực hiện lệnh ngừng bắn và tất cả chúng ta đều biết rằng vấn đề không nằm ở chính phủ Liban. Vấn đề nằm ở Hezbollah. Và điều đó sẽ rất khó khăn.”
Trong khi đó, điều Liban mong muốn là quân đội Israel phải rời khỏi nước này. Về phía Hezbollah, phản ứng về lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban, một quan chức của Hezbollah nói rằng nhóm này sẽ tiếp cận thỏa thuận ngừng bắn với “sự thận trọng và cảnh giác”. Một tuyên bố từ Hezbollah nhấn mạnh rằng việc ngừng bắn “không đồng nghĩa với việc từ bỏ quyền kháng cự”, và rằng họ sẽ “theo dõi chặt chẽ mọi hành động của Israel.”
Trong bối cảnh ấy, chỉ cần một tính toán sai lầm hay một đòn đánh “vượt giới hạn”, cũng có thể khiến thoả thuận ngừng bắn đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, quân đội Liban đã cáo buộc Israel tiến hành “một số cuộc tấn công” vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Trước đó, chỉ một vài phút trước khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Israel vẫn tiến hành không kích vào Liban, trong khi cuộc tấn công cuối cùng mà Hezbollah thực hiện nhằm vào quân đội Israel được ghi nhận khoảng 10 phút trước thời hạn chót. Do đó, tại cả Israel và Liban, mặc dù lệnh ngừng bắn 10 ngày phần nào nhận được sự hoan nghênh của dư luận, nhưng không ít người vẫn tỏ ra lo ngại vì cho rằng thỏa thuận này không phải là sự khởi đầu của một nền hòa bình bền vững.
Ông Fadi Sharara - Cư dân Beirut, Liban chia sẻ: “Tôi không nghĩ thỏa thuận ngừng bắn sẽ thành công vì Hezbollah không thể giao nộp vũ khí và họ không tin tưởng vào điều đó. Israel sẽ không thể nào đưa cư dân trở lại các khu định cư chừng nào Hezbollah vẫn còn ở đó. Và chúng ta đừng quên rằng cuộc chiến này có thể đã được lên kế hoạch từ nhiều năm trước như một phần của kế hoạch Đại Israel. Họ có thể tuyên bố đó là một thỏa thuận ngừng bắn trong một thời gian, thậm chí là một năm, nhưng mười hoặc năm năm sau, chiến tranh sẽ lại tiếp diễn.”
Những kịch bản tiếp theo
Triển vọng của thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Liban vẫn còn rất bất định. Trong ngắn hạn, khả năng gia hạn thỏa thuận phụ thuộc vào việc các bên có thể duy trì kiềm chế hay không. Nếu không có các sự cố nghiêm trọng, thỏa thuận có thể được gia hạn hoặc chuyển hóa thành một cơ chế ngừng bắn dài hơn. Tuy nhiên, về dài hạn, những yếu tố cấu trúc gây ra xung đột vẫn chưa được giải quyết. Căng thẳng giữa Israel và Hezbollah, vai trò của Iran trong khu vực, cũng như các tranh chấp lãnh thổ và an ninh vẫn tiếp tục tồn tại. Một câu hỏi quan trọng là điều gì sẽ xảy ra sau khi thỏa thuận hết hiệu lực?
Theo giới quan sát, có ba kịch bản chính có thể xảy ra sau thời hạn 10 ngày. Thứ nhất, thỏa thuận được gia hạn và trở thành nền tảng cho các cuộc đàm phán rộng hơn. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi sự can dự tích cực của các bên trung gian và một mức độ tin cậy nhất định giữa các bên.
Trong kịch bản thứ hai, thỏa thuận sụp đổ và xung đột bùng phát trở lại, thậm chí ở mức độ cao hơn. Đây là điều mà nhiều nhà quan sát lo ngại nhất, đặc biệt nếu xảy ra một sự cố lớn.
Thứ ba, tình trạng “không chiến tranh, không hòa bình” tiếp tục kéo dài, với các cuộc đụng độ lẻ tẻ và căng thẳng âm ỉ.
Đáng chú ý, thỏa thuận này có thể có tác động đáng kể đến các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran. Trong bối cảnh hai nước đang tìm cách khôi phục hoặc điều chỉnh các thỏa thuận liên quan đến chương trình hạt nhân và vai trò khu vực của Iran, bất kỳ sự giảm căng thẳng nào tại Liban cũng có thể tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho đối thoại.
Ông Abas Aslani, một nhà nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông ở Tehran, nhận định, thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Liban là một dấu hiệu “đầy hứa hẹn” cho thấy Iran và Mỹ đang tiến gần hơn đến một thỏa thuận rộng lớn hơn của riêng họ.
"Iran đã kiên quyết nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi của mình rằng một thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ cần phải toàn diện, không chỉ giới hạn ở Iran mà còn ở các khu vực khác trong khu vực, bao gồm cả Liban. Do đó, lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban đang tạo ra động lực tích cực cho các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ."
Ông Abas Aslani - Trung tâm Nghiên cứu chiến lược Trung Đông (Iran).
Các quan chức Iran đã nhiều lần tuyên bố việc chấm dứt các hành động thù địch chống lại Liban là điều kiện tiên quyết để Iran tham gia đối thoại với Mỹ tại Pakistan. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 16/4 đã hoan nghênh lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban, coi đó là một phần của thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần giữa Iran và Mỹ nhằm tạm ngừng xung đột ở Trung Đông.
Trong khi đó, phát biểu sau khi công bố lệnh ngừng bắn giữa Israel và Liban, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 16/4 cho biết Mỹ và Iran đang ở mức “rất gần” để đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài, đồng thời tiết lộ ông có thể cân nhắc đến Pakistan để ký kết thoả thuận.
Thỏa thuận ngừng bắn 10 ngày giữa Israel và Liban là một bước đi quan trọng nhưng mang tính tạm thời trong bối cảnh xung đột phức tạp tại Trung Đông. Mặc dù mang lại những lợi ích trước mắt, đặc biệt là giảm thiểu bạo lực và cải thiện tình hình nhân đạo, song thỏa thuận này chưa đủ để giải quyết những nguyên nhân sâu xa của xung đột. Tính bền vững của nó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ hành động của các bên tại thực địa đến vai trò của các cường quốc khu vực và quốc tế. Ở phạm vi rộng hơn, thỏa thuận này cho thấy rằng ngay cả trong những hoàn cảnh căng thẳng nhất, ngoại giao vẫn có thể tạo ra những khoảng không gian cho đối thoại. Tuy nhiên, để biến những khoảng lặng tạm thời thành hòa bình lâu dài, cần có những nỗ lực sâu rộng và bền bỉ hơn – điều mà Trung Đông, cho đến nay, vẫn đang tìm kiếm.