Giữ mạch nguồn văn hóa Việt từ những lễ hội Xuân
Với gần 8.000 lễ hội lớn nhỏ, trong đó phần lớn là lễ hội truyền thống, Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có hệ thống lễ hội phong phú bậc nhất khu vực. Đa số lễ hội tập trung vào mùa xuân, thời khắc khởi đầu của chu kỳ sản xuất và đời sống mới trong nền văn minh nông nghiệp lúa nước.
Từ miền núi đến đồng bằng, từ đô thị đến làng quê, hàng nghìn lễ hội truyền thống được tổ chức, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc. Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng đầu năm, mùa lễ hội còn là không gian hội tụ và lan tỏa những giá trị văn hóa bền vững của dân tộc, nơi truyền thống được tiếp nối trong đời sống hôm nay.
Trong xã hội nông nghiệp xưa, lịch thời vụ quyết định nhịp sống cộng đồng. Sau khi hoàn tất vụ đông và chuẩn bị bước vào vụ chiêm xuân, khoảng thời gian đầu năm trở thành dịp thuận lợi để tổ chức lễ hội. Đó là lúc người dân có điều kiện tập trung đông đủ, cùng tham gia các nghi thức tế lễ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Lễ hội vì thế gắn chặt với ước vọng về sự no đủ, bình an.
Nhà sử học Lê Văn Lan chia sẻ: "Mùa xuân là thời điểm giao thoa đặc biệt, khi những cánh đồng lúa chiêm vừa bén rễ xanh đồng. Trong nhịp sống 'nông nhàn' giữa kỳ gieo cấy và vụ thu hoạch tháng Tư, tháng Năm, người nông dân xưa thường hướng lòng mình về thế giới tâm linh để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Đó cũng chính là lý do các lễ hội xuân ra đời, gắn liền với sự hình thành của những ngôi chùa cổ tự đầu tiên. Từ thuở ấy, phong tục đi lễ chùa đầu năm đã đi vào đời sống, trở thành một nét đẹp văn hóa không thể thiếu, nơi con người tìm thấy sự bình an và hy vọng mỗi độ xuân về."
Trong mỗi lễ hội, phần lễ trang nghiêm thể hiện lòng thành kính đối với thành hoàng làng, các bậc tiền nhân hay những nhân vật lịch sử có công với quê hương. Những nghi thức rước kiệu, dâng hương, tế lễ được chuẩn bị công phu, phản ánh sự coi trọng truyền thống và đạo lý tri ân. Đây cũng là dịp để cộng đồng củng cố niềm tin, gắn kết tình làng nghĩa xóm sau một năm lao động vất vả. Phần hội lại mang sắc thái vui tươi, sôi động. Các trò chơi dân gian như kéo co, đấu vật, chọi gà, đánh đu… hay những làn điệu dân ca vang lên giữa sân đình không chỉ tạo không khí rộn ràng mà còn là cách lưu giữ và truyền trao giá trị văn hóa. Trong khoảng thời gian nông nhàn ấy, văn hóa được thực hành một cách sống động, trở thành chất keo gắn kết cộng đồng.
Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng: Từ nhịp nông nhàn của làng quê xưa đến không gian lễ hội hôm nay, lễ hội Xuân vẫn là biểu tượng của sự gắn kết và niềm tin. Đó là khoảng lặng cần thiết giữa những chu kỳ lao động, để con người nhìn lại cội nguồn, củng cố tinh thần và chuẩn bị cho hành trình mới. Giữ gìn lễ hội Xuân cũng chính là giữ gìn một phần căn cốt văn hóa Việt, nơi truyền thống và hiện đại gặp nhau trong sự tiếp nối bền vững.
Mùa xuân còn gắn với những mốc son lịch sử, Giỗ Tổ Hùng Vương nhắc nhở cội nguồn dân tộc, Lễ hội gò Đống Đa gợi lại chiến thắng Ngọc Hồi Đống Đa vang dội, Lễ khai ấn đền Trần gửi gắm đạo lý, uống nước nhớ nguồn qua từng nghi thức lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ của cộng đồng, bằng ký ức sống động được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức chia sẻ thêm: "Mùa xuân đối với dân tộc ta không chỉ là mùa của sự sinh sôi mà còn là mùa của những chiến thắng giữ nước vĩ đại. Lịch sử đã ghi dấu những mùa xuân rực lửa chiến công, mà tiêu biểu nhất chính là cuộc hành quân thần tốc của vua Quang Trung - Nguyễn Huệ. Với lời hẹn 'ăn Tết muộn', nghĩa quân Tây Sơn đã làm nên chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa vang dội vào đúng mùng 5 Tết Kỷ Dậu (1789). Chính vì vậy, mùa xuân cũng là mùa của những lễ hội mừng chiến thắng, nơi khí thế hào hùng của cha ông được tái hiện và lưu truyền mãi về sau."
Trong bối cảnh hội nhập, yêu cầu đặt ra là tổ chức lễ hội cần hài hòa giữa phát huy giá trị truyền thống và đáp ứng nhu cầu đương đại, tránh xu hướng thương mại hóa hoặc biến tướng làm mất đi ý nghĩa ban đầu. Giữ gìn lễ hội chính là giữ gìn căn cốt văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển.
Tại Khu di tích Hương Sơn, mùa lễ hội du lịch chùa Hương 2026 cho thấy nhiều chuyển biến tích cực. Công tác tổ chức được thực hiện theo hướng chuyên nghiệp hơn với việc áp dụng vé điện tử mã QR, hệ thống camera giám sát an ninh, các tổ phản ứng nhanh và đường dây nóng đã được thiết lập để xử lý kịp thời tình huống phát sinh không gian dịch vụ được sắp xếp lại theo hướng văn minh, đảm bảo sự thông thoáng và giữ gìn nét trang nghiêm nơi cửa Phật.
Ông Vương Trọng Đạo, Phó Chủ tịch UBND xã Hương Sơn cho biết: "Đối với xã Hương Sơn, chúng tôi đã chủ động xây dựng kế hoạch và quyết liệt chỉ đạo tháo dỡ toàn bộ các hàng quán, dịch vụ kinh doanh không đảm bảo mỹ quan và gây ô nhiễm môi trường. Tính đến nay, chúng tôi đã xử lý dứt điểm 155 trường hợp vi phạm, trả lại không gian thoáng đãng cho di tích.
Bên cạnh đó, chính quyền xã quyết tâm duy trì trật tự, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng tái lấn chiếm. Chúng tôi cũng đã giao nhiệm vụ cho Ban quản lý Khu di tích thắng cảnh Hương Sơn khẩn trương chỉnh trang lại toàn bộ không gian lễ hội. Tất cả các nguồn lực đều được huy động để đảm bảo phục vụ du khách thập phương một cách an toàn, văn minh và chu đáo nhất trong mùa lễ hội năm 2026."
Mùa lễ hội Xuân không chỉ là chuỗi hoạt động đầu năm, mà còn là dịp để cộng đồng nhìn lại cội nguồn, củng cố niềm tin và nuôi dưỡng khát vọng cho chặng đường phía trước. Khi mỗi người tham gia bằng sự tôn trọng, trách nhiệm và ý thức gìn giữ, lễ hội sẽ tiếp tục là không gian lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt. Trong dòng chảy hiện đại, những thanh âm trống hội, những nghi thức truyền thống vẫn vang lên như lời nhắc nhở về bản sắc, về sự gắn kết và về sức sống bền bỉ của một nền văn hóa giàu chiều sâu.
