Hệ luỵ khi Mỹ rút khỏi các tổ chức quốc tế
Việc chính quyền của Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi các hiệp ước và cơ quan khí hậu then chốt đang tạo khoảng trống lớn trong hợp tác quốc tế, làm gia tăng rủi ro khí hậu và hệ lụy kinh tế, an ninh toàn cầu.
Ngày 7/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington sẽ rút khỏi 66 tổ chức, cơ quan và ủy ban quốc tế, trong đó gần một nửa là trực thuộc Liên hợp quốc, với lý do các tổ chức này hoạt động đi ngược lại lợi ích quốc gia của Mỹ.
Ưu tiên chính sách “Nước Mỹ trên hết”
Nhà trắng cho biết, Tổng thống Donald Trump ngày 7/1 đã ký sắc lệnh hành pháp yêu cầu các bộ, cơ quan hành pháp Mỹ dừng tham gia và ngừng cấp kinh phí cho tổng cộng 66 tổ chức, cơ quan và ủy ban quốc tế, trong đó có 35 tổ chức không thuộc Liên hợp quốc và 31 thực thể trực thuộc hệ thống Liên hợp quốc.
Theo Nhà Trắng, quyết định trên được đưa ra sau một cuộc rà soát toàn diện đối với tất cả các tổ chức liên chính phủ, công ước và hiệp ước quốc tế mà Mỹ đang là thành viên hoặc là bên tham gia. Việc rút khỏi các thực thể này sẽ giúp Tổng thống Trump tiết kiệm tiền thuế của người dân và tái tập trung nguồn lực vào ưu tiên "Nước Mỹ trên hết".
Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng nhiều tổ chức mà nước này rút khỏi đang bị "chồng chéo chức năng, quản lý yếu kém, lãng phí, vận hành kém hiệu quả, hoặc bị chi phối vì các lợi ích đi ngược lại chủ quyền, tự do và thịnh vượng của nước Mỹ". Phần lớn các tổ chức này liên quan đến các lĩnh vực khí hậu, lao động, xã hội và những lĩnh vực khác mà chính quyền Trump xếp vào nhóm phục vụ các sáng kiến về đa dạng.
Trong danh sách các thực thể mà nước Mỹ rút khỏi có nhiều cơ quan quan trọng của Liên hợp quốc như các Ủy ban khu vực trực thuộc Hội đồng Kinh tế và Xã hội (ECOSOC), Ủy ban Pháp luật Quốc tế (ILC), Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC). Đáng chú ý nhất là việc Mỹ rút khỏi Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), nền tảng cho mọi thỏa thuận khí hậu toàn cầu trong hơn ba thập kỷ qua.
Không dừng lại ở đó, Washington cũng rút khỏi UN Women và Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), những tổ chức đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy bình đẳng giới, kế hoạch hóa gia đình và chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em tại hơn 150 quốc gia. Trước đó, Mỹ đã cắt giảm hoặc ngừng tài trợ cho UNFPA, cho thấy xu hướng rút lui không phải là quyết định nhất thời, mà là một lộ trình được chuẩn bị kỹ lưỡng.
Quyết định trên được đưa ra trong bối cảnh chính quyền Trump đã triển khai các hoạt động quân sự hoặc đưa ra những đe dọa làm chấn động cả đồng minh lẫn đối thủ, trong đó có việc bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolas Maduro.
Kể từ khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai vào tháng 1/2025, ông Trump đã tìm cách cắt giảm mạnh nguồn tài trợ của Mỹ cho Liên hợp quốc, chấm dứt sự tham gia của Mỹ với Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc, gia hạn việc ngừng tài trợ cho Cơ quan Cứu trợ và Việc làm của Liên hợp quốc dành cho người tị nạn Palestine (UNRWA) và rút khỏi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO).
Ông cũng đã công bố kế hoạch rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu. Washington cũng áp dụng cách tiếp cận "chọn lọc", chỉ đóng góp cho những cơ quan được cho là phù hợp với ưu tiên của chính quyền đương nhiệm.
Trong động thái rất đáng chú ý, cùng lúc với việc thu hẹp cam kết đa phương, rút khỏi các tổ chức quốc tế - nơi có thể gia tăng sức mạnh mềm, chính quyền Tổng thống Donald Trump lại đẩy mạnh đầu tư cho sức mạnh cứng.
Ông chủ Nhà trắng tuyên bố, mong muốn tăng ngân sách quốc phòng lên tới 1.500 tỷ USD trong năm tới, mức chưa từng có trong lịch sử. Thông điệp được gửi đi rất rõ ràng rằng, Mỹ sẵn sàng rút khỏi bàn đàm phán đa phương, nhưng không hề rút lui khỏi cuộc chơi quyền lực và tìm cách khẳng định quyền lực bằng sức mạnh quân sự.
Tác động tới chủ nghĩa đa phương
Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump quyết định rút nước Mỹ khỏi hàng loạt tổ chức quốc tế mà Washington cho rằng “không còn phục vụ lợi ích quốc gia” không chỉ là động thái mang tính kỹ thuật hay tài chính. Đằng sau đó là một sự điều chỉnh chiến lược quan trọng, phản ánh rõ nét học thuyết “Nước Mỹ trên hết” và xu hướng đơn phương hóa ngày càng đậm nét trong chính sách đối ngoại của cường quốc hàng đầu thế giới này.
Theo phát ngôn viên Liên hợp quốc Stephane Dujarric, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres bày tỏ lấy làm tiếc trước quyết định của Mỹ, đồng thời nói thêm rằng Liên hợp quốc đến nay vẫn chưa nhận được bất kỳ thông báo chính thức nào từ chính quyền ông Trump liên quan quyết định này.
Ông Stephane Dujarric,Người Phát ngôn của Tổng Thư ký Liên hợp quốc cho biết: "Tổng Thư ký bày tỏ lấy làm tiếc trước thông báo của Nhà Trắng liên quan đến quyết định của Mỹ rút khỏi một số cơ quan thuộc Liên hợp quốc. Tất cả các cơ quan của Liên hợp quốc sẽ tiếp tục triển khai các nhiệm vụ theo ủy quyền của các quốc gia thành viên. Liên hợp quốc có trách nhiệm thực hiện cam kết đối với tất cả những người đang phụ thuộc vào chúng tôi, và chúng tôi sẽ tiếp tục hoàn thành các sứ mệnh của mình với quyết tâm cao nhất."
Tại châu Âu, quyết định của Mỹ được mô tả là một cú đánh mới nhằm vào nền tảng thể chế quốc tế được xây dựng sau năm 1945, vốn dựa trên sự dẫn dắt của Mỹ. Quan chức ngoại giao Đức gọi động thái này là “cực kỳ đáng lo ngại”, cảnh báo nó có thể làm suy yếu nghiêm trọng khả năng phối hợp toàn cầu trong lĩnh vực khí hậu, y tế và bình ổn tài chính.
Trong khi đó, Pháp lên tiếng chỉ trích Mỹ “phá vỡ các cơ chế hợp tác mà chính họ từng đặt nền móng”, coi đây là bằng chứng cho thấy học thuyết “Nước Mỹ trên hết” đang chuyển thành một mô hình chủ nghĩa biệt lập kiểu mới, nơi Mỹ không còn đóng vai trò nhà cung cấp lợi ích công mà chuyển sang tối đa hóa lợi ích riêng.
Trong khi đó, ngày 8/1, Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh nhấn mạnh rằng đây không phải lần đầu tiên Mỹ rút khỏi các tổ chức quốc tế, song khẳng định các cơ chế đa phương không được lập ra để phục vụ lợi ích ích kỷ của bất kỳ quốc gia nào, mà nhằm bảo vệ lợi ích chung của toàn bộ các nước thành viên.
Theo Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc, chính trên cơ sở đó, hệ thống quốc tế lấy Liên hợp quốc làm trung tâm đã góp phần duy trì hòa bình và ổn định toàn cầu, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích bình đẳng của mọi quốc gia trong hơn 80 năm qua.
"Đây không phải là lần đầu tiên Mỹ rút khỏi các cơ chế quốc tế, động thái của Tổng thống Trump không còn là tin mới. Tuy nhiên, những hành động như vậy có thể làm suy yếu nền tảng quản trị toàn cầu do Liên hợp quốc làm trung tâm. Những diễn biến hiện nay trên trường quốc tế một lần nữa cho thấy chỉ có sự vận hành hiệu quả của hệ thống đa phương mới có thể ngăn chặn cách tiếp cận ‘lẽ phải thuộc về kẻ mạnh’ chi phối trật tự quốc tế."
Bà Mao Ninh - Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc.
Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định bất chấp tình hình quốc tế biến động ra sao, Bắc Kinh sẽ tiếp tục kiên định với chủ nghĩa đa phương, ủng hộ vai trò trung tâm của Liên hợp quốc trong các vấn đề toàn cầu, và hợp tác với cộng đồng quốc tế nhằm xây dựng một hệ thống quản trị toàn cầu công bằng, bình đẳng hơn.
Các chuyên gia nhận định thay vì duy trì vai trò, ảnh hưởng toàn cầu của mình thông qua chủ nghĩa đa phương, nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump dường như đang lựa chọn theo con đường hành động theo ý mình, dựa trên sức mạnh vượt trội, gạt bỏ các chuẩn mực và cơ chế đa phương đã định hình.
Từ áp thuế quan cao, cắt giảm viện trợ nước ngoài, gây sức ép với đồng minh NATO, đến những động thái gây tranh cãi như đề xuất kiểm soát Greenland, Kênh đào Panama… hay mới nhất là hành động quân sự đơn phương bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro đưa về Mỹ xét xử, Washington đang phát đi tín hiệu rằng các thể chế quốc tế, luật pháp quốc tế không còn là ràng buộc mang tính bắt buộc. Mỹ giờ đây đang đẩy mạnh chủ nghĩa đơn phương theo học thuyết “Nước Mỹ trên hết” của ông chủ Nhà trắng.
Nếu Mỹ tiếp tục xu hướng đơn phương không được kiểm soát, làm suy yếu chủ nghĩa đa phương và luật pháp quốc tế, thế giới có nguy cơ xuất hiện khoảng trống quyền lực và khủng hoàng niềm tin. Điều đó có thể dẫn tới cạnh tranh chiến lược toàn cầu gay gắt hơn và gia tăng bất ổn, khó lường trên thế giới.
Giới quan sát nhận định, dù tuyên bố muốn giảm bớt sự can thiệp vào các diễn đàn đa phương, nhưng ông Trump vẫn sử dụng quyền lực của Mỹ để gây ảnh hưởng lên các quyết định quốc tế. Trong quá khứ, ông từng đe dọa trừng phạt các nhà ngoại giao liên quan đến thuế nhiên liệu vận tải biển và sử dụng quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an để định hướng các giải pháp cho các cuộc xung đột khu vực.
Việc đồng loạt rời bỏ 66 tổ chức quốc tế lần này không chỉ thể hiện triết lý “Nước Mỹ trên hết” mà còn đặt ra thách thức chưa từng có đối với hệ thống quản trị đa phương đã tồn tại hàng thập kỷ qua.
Quyết định này cũng sẽ gây ra những hệ lụy trực tiếp đối với người dân Mỹ, bởi hợp tác quốc tế đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm an toàn trong nước. Theo nghị sĩ Dân chủ Mỹ Raja Krishnamoorth, động thái này khiến Mỹ từ bỏ các cơ chế phối hợp chống khủng bố giúp ngăn chặn các cuộc tấn công cực đoan, từ bỏ các quan hệ đối tác y tế công cộng giúp phát hiện và khoanh vùng dịch bệnh, cũng như nỗ lực ổn định giúp giảm thiểu xung đột và khủng hoảng nhân đạo trước khi chúng lan đến nước Mỹ.
Ngân sách của Liên hợp quốc bị thu hẹp
Mỹ hiện là quốc gia đóng góp lớn nhất cho ngân sách thường xuyên của Liên hợp quốc, với mức tối đa 22% theo thang đánh giá do Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua. Đây là khoản đóng góp mang tính bắt buộc.
Việc Mỹ tuyên bố rút khỏi hàng chục tổ chức quốc tế và cơ quan trực thuộc Liên hợp quốc diễn ra khi tổ chức quốc tế đa phương này đã và đang trải qua đợt cắt giảm ngân sách chưa từng có tiền lệ. Năm 2025, tổ chức đa phương này chỉ nhận được 12 tỷ USD trong tổng số 45 tỷ USD cần thiết cho các hoạt động cứu trợ nhân đạo, mức thấp nhất trong 10 năm qua.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump thu hẹp đáng kể chi tiêu cho viện trợ quốc tế, trong khi nhiều nhà tài trợ phương Tây khác, trong đó có Đức, cũng giảm hỗ trợ để chuyển trọng tâm sang tăng chi tiêu quốc phòng. Diễn biến này đã khiến Liên hợp quốc rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nguồn tài chính cho các chương trình nhân đạo.
Dữ liệu của Liên hợp quốc cho thấy tổng đóng góp nhân đạo của Mỹ cho tổ chức này trong năm 2025 chỉ đạt khoảng 3,38 tỷ USD, chiếm 14,8% tổng nguồn tài trợ toàn cầu, giảm mạnh so với mức 14,1 tỷ USD của năm trước và thấp hơn nhiều so với mức đỉnh 17,2 tỷ USD ghi nhận năm 2022.
Theo Người Phát ngôn Liên hợp quốc, Mỹ đã không thực hiện bất kỳ khoản thanh toán nào cho ngân sách thường xuyên trong năm ngoái và hiện còn nợ khoảng 1,5 tỷ USD, dù đây là khoản đóng góp nghĩa vụ của các quốc gia thành viên.
"Các khoản đóng góp cho ngân sách thường xuyên và ngân sách gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc là nghĩa vụ pháp lý theo Hiến chương Liên hợp quốc đối với tất cả các quốc gia thành viên, bao gồm cả Mỹ."
Ông Stephane Dujarric - Người Phát ngôn của Tổng Thư ký Liên hợp quốc.
Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi tháng 8/2025 đơn phương hủy khoảng 800 triệu USD kinh phí gìn giữ hòa bình đã được Quốc hội phân bổ cho các năm 2024 và 2025, theo thông điệp của chính quyền Trump gửi Quốc hội.
Bên cạnh đó, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng cũng đề xuất xóa bỏ hoàn toàn ngân sách cho các phái bộ gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc trong năm 2026, với lý do hiệu quả hoạt động không đạt yêu cầu tại Mali, Liban và Cộng hòa Dân chủ Congo.
Phó Tổng Thư ký Liên hợp quốc phụ trách điều phối nhân đạo Tom Fletcher cảnh báo, hệ thống viện trợ nhân đạo của tổ chức này đang bị quá tải và thiếu kinh phí, buộc Liên hợp quốc phải đưa ra những “lựa chọn khắc nghiệt” để ưu tiên hỗ trợ những nhóm dễ tổn thương nhất.
Liên hợp quốc buộc phải nâng cao hiệu quả và cắt giảm chi phí do khủng hoảng tài chính, đồng thời sẽ cắt giảm khoảng 1/4 lực lượng gìn giữ hòa bình tại 9 phái bộ trên toàn cầu trong những tháng tới vì thiếu kinh phí, trong bối cảnh nguồn tài trợ tương lai từ Mỹ vẫn bất định.
Ðây không phải lần đầu vấn đề “sức khỏe tài chính” của Liên hợp quốc được đề cập. Thiếu ngân sách đã trở thành “căn bệnh trầm kha” đe dọa đến khả năng thực hiện các nhiệm vụ cốt lõi của Liên hợp quốc như gìn giữ hòa bình, hỗ trợ nhân đạo và phát triển bền vững.
Hồi tháng 12, Liên hợp quốc đã phát động lời kêu gọi viện trợ nhân đạo năm 2026 trị giá 23 tỷ USD nhằm hỗ trợ 87 triệu người có nguy cơ rơi vào khủng hoảng. Con số này chỉ bằng một nửa so với mức 47 tỷ USD kêu gọi cho năm 2025, phản ánh sự sụt giảm nghiêm trọng trong cam kết của các nhà tài trợ, dù nhu cầu nhân đạo toàn cầu đang ở mức cao kỷ lục.
Với nguồn lực ít ỏi, tổ chức sẽ buộc phải đánh giá mức độ ưu tiên khi phân bổ nguồn lực, chỉ tập trung cho các khu vực và nhóm đối tượng có nhu cầu cấp thiết nhất.
Trong nhiều thập kỷ, Mỹ không chỉ là cường quốc kinh tế - quân sự mà còn là quốc gia có tiếng nói quan trọng trong việc định hình luật chơi toàn cầu. Việc rút lui khỏi các hiệp ước và cơ quan quốc tế khiến nhiều đồng minh đặt câu hỏi về mức độ cam kết và độ tin cậy của Mỹ, đồng thời tạo khoảng trống để các cường quốc khác gia tăng ảnh hưởng.
