TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ
CỦA CƠ QUAN BÁO VÀ PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Không chỉ mang giá trị trưng bày, các tác phẩm sơn mài trên chất liệu gỗ, đá ong, tre còn được ứng dụng vào không gian sống đương đại, kết nối di sản với đời sống hôm nay. Nguyễn Tấn Phát – người khởi xướng và đồng hành xuyên suốt hành trình gần một thập kỷ sáng tác bộ sưu tập “Gióng” đã có những chia sẻ về câu chuyện phía sau những lớp sơn mài, về khát vọng gìn giữ di sản và làm mới văn hóa Việt trong nhịp sống đương đại.

Phóng viên: Thưa nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, cơ duyên nào đã đưa ông đến với ý tưởng sáng tạo bộ sưu tập Ngựa Gióng 2026?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Tôi sinh ra và lớn lên trên vùng đất Sơn Tây, nơi mỗi bước chân đều chạm vào linh hồn của lịch sử. Tuổi thơ tôi thấm đẫm trong bóng đình làng, trong không khí lễ hội và những câu chuyện về Thánh Gióng bên ấm trà chiều của các cụ. Hình ảnh cậu bé làng Phù Đổng vươn mình thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt về trời đã tạc vào ký ức tôi một niềm kiêu hãnh tự thân. Khi dấn thân vào nghệ thuật sơn mài, tôi nhận ra mình không chỉ đang làm đồ mỹ nghệ, mà là đang đối thoại với ký ức văn hóa của dân tộc. Mỗi lớp sơn, mỗi lần mài là một lần đào sâu xuống những tầng trầm tích lịch sử. Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, tôi tự hỏi biểu tượng nào có thể kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai? Sự trở về với hình tượng ngựa Gióng đối với tôi không phải ngẫu nhiên mà là một 'mệnh duyên' – như thể hình tượng ấy đã nằm sẵn trong ký ức từ lâu, chỉ chờ tôi đủ độ chín để kể lại bằng ngôn ngữ của sơn mài.

Phóng viên: Vì sao ông lựa chọn hình tượng ngựa Gióng – một biểu tượng văn hóa, lịch sử đặc biệt của dân tộc – làm chủ đề xuyên suốt bộ sưu tập này?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Tôi chọn hình tượng Gióng làm chủ đề xuyên suốt bởi nếu Thánh Gióng là linh hồn thì con ngựa chính là đôi cánh. Trong cảm nhận của tôi, ngựa Gióng không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu tượng của tốc độ, sức mạnh, sự bứt phá và khát vọng vượt qua mọi giới hạn. Ngựa không chỉ đi mà là phi, không chỉ chở mà là nâng con người bay lên. Hình ảnh ấy rất gần gũi với tầm vóc Việt Nam hôm nay: một dân tộc dẫu nhỏ bé nhưng luôn vươn mình bằng ý chí phi thường. Khi tạc về ngựa, tôi khai thác đa dạng các trạng thái tạo hình — từ đứng, phi đến vươn cổ bay lên — bởi mỗi dáng ngựa đều kể một câu chuyện, đều là một tâm thế của dân tộc.

Phóng viên: Theo ông, hình tượng ngựa Gióng mang thông điệp gì đối với người Việt hôm nay, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Theo tôi, ngựa Gióng mang thông điệp vô cùng quan trọng đối với người Việt ngày hôm nay. Nếu ngày xưa, ngựa Gióng cùng cha ông đánh đuổi giặc ngoại xâm, thì ngày nay, 'giặc' chính là nghèo đói, tụt hậu, là sự mất bản sắc và lãng quên văn hóa. Vì vậy, thông điệp không chỉ dừng lại ở sự chiến đấu mà còn là tinh thần tự cường. Hình tượng ngựa Gióng nhắc nhở chúng ta phải lớn nhanh hơn thử thách, phải mạnh mẽ hơn hoàn cảnh và phải giữ vững gốc rễ khi bước ra thế giới. Đó là lời nhắn nhủ: đừng quên mình là ai, nhưng cũng đừng bao giờ ngại bay xa.

Phóng viên: Trong bộ sưu tập 2026, ông muốn nhấn mạnh tinh thần nào của Thánh Gióng: sức mạnh, khát vọng vươn lên hay tinh thần bảo vệ non sông?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Tôi không chỉ chọn một khía cạnh duy nhất mà coi hình tượng Thánh Gióng là sự tổng hòa của sức mạnh, khát vọng vươn lên và trách nhiệm bảo vệ non sông. Nhưng nếu phải nói về điều tâm đắc nhất, đó chính là khát vọng vươn mình. Hình ảnh đứa trẻ ba tuổi vươn cao thành tráng sĩ chính là biểu tượng của sự phát triển thần tốc — một tinh thần vô cùng tương đồng với nhịp sống thời đại ngày nay. Tôi muốn mỗi người khi nhìn vào hình tượng ngựa Gióng sẽ cảm nhận được nguồn động lực mạnh mẽ: rằng bản thân mình hoàn toàn có thể lớn lao hơn, phi thường hơn chính mình của ngày hôm qua.

Phóng viên: Điểm mới, nét khác biệt của Ngựa Gióng 2026 so với những tác phẩm trước đây của ông là gì thưa nghệ nhân?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Điểm mới của Ngựa Gióng 2026 chính là sự thay đổi bước ngoặt trong tư duy sáng tạo. Nếu trước đây tôi thiên về tạo hình tả thực — chú trọng vào vẻ đẹp khỏe khoắn, cơ bắp của ngựa — thì năm 2026, tôi chuyển mạnh sang ngôn ngữ biểu hiện tối giản. Ngựa không còn là tập hợp của các chi tiết mà được cô đọng trong những khối lớn, những mặt phẳng rộng và những đường cong mạnh mẽ, dứt khoát. Tôi muốn người xem cảm nhận tác phẩm bằng trực giác và cảm xúc thay vì bằng sự mô tả hình thức.

Bên cạnh đó, tôi đưa ngựa Gióng vào đồ nội thất và các vật dụng đời sống như bàn ghế, bệ kệ, tủ trưng bày. Mục tiêu của tôi là để nghệ thuật không còn đứng xa trên bệ thờ, mà thực sự sống chung, hơi thở cùng con người trong không gian sinh hoạt hàng ngày.

Phóng viên: Vâng, thưa nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, trong bộ sưu tập, ông đã sử dụng chất liệu, kỹ thuật truyền thống như thế nào để vừa giữ hồn dân gian, vừa tạo hơi thở đương đại cho tác phẩm?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Tôi sử dụng chất liệu và kỹ thuật truyền thống để thổi vào đó hơi thở của thời đại. Toàn bộ quy trình sơn mài được giữ trọn vẹn: từ vóc hom, sơn then, sơn cánh gián đến các kỹ thuật khảm vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai và mài nhiều lớp. Dù tất cả đều được làm thủ công, nhưng tôi đã tạo ra sự đột phá trong bố cục, hình khối và tư duy không gian tối giản. Tôi vẫn hay nói vui rằng: mình đang dùng kỹ thuật từ thế kỷ XVII để kể câu chuyện của thế kỷ XXI. Đó chính là cách tôi giữ gìn hồn cốt dân gian mà vẫn bắt nhịp được với tinh thần đương đại.

Phóng viên: Vậy, thông điệp lớn nhất mà ông muốn gửi tới công chúng thông qua bộ sưu tập này là gì?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Thông điệp lớn nhất mà tôi muốn gửi gắm thực ra rất giản dị: Giữ gốc để vươn xa. Nếu không có gốc rễ, chúng ta sẽ mãi chỉ là những bản sao vô hồn; nhưng nếu chỉ giữ gốc mà không chịu bay lên, chúng ta sẽ rơi vào tụt hậu. Hình tượng ngựa Gióng chính là biểu tượng hoàn hảo cho sự cân bằng đó — một điểm tựa vững chắc của truyền thống để bứt phá mạnh mẽ vào tương lai.

Phóng viên: Với thế hệ trẻ, ông kỳ vọng Ngựa Gióng 2026 sẽ khơi gợi điều gì trong nhận thức về văn hóa và lịch sử dân tộc?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Với thế hệ trẻ, tôi đặt rất nhiều kỳ vọng. Tôi mong các bạn không chỉ hiểu về kỹ thuật sơn mài, mà quan trọng hơn là cảm thấy tự hào về văn hóa dân tộc. Hãy để các bạn thấy rằng truyền thống không hề cũ kỹ, từ đó tiếp thêm lòng can đảm để sáng tạo trên nền di sản. Nếu một bạn trẻ nhìn ngắm những chú ngựa này và thốt lên: 'Em muốn thử làm sơn mài!', thì với tôi, bộ sưu tập đã thực sự thành công. Điều đặc biệt nhất trong dự án lần này chính là sự góp sức của rất nhiều bạn học sinh, sinh viên tại địa phương. Sự tham gia của các bạn không chỉ là học hỏi, mà là minh chứng cho sự nối tiếp của dòng chảy văn hóa.

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, theo ông, việc đưa các biểu tượng văn hóa như ngựa Gióng vào nghệ thuật đương đại có ý nghĩa như thế nào?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, khi bước ra thế giới, tôi nhận ra rằng họ không cần chúng ta phải giống họ; họ cần chúng ta sự khác biệt. Và tài sản lớn nhất của Việt Nam chính là văn hóa. Hình tượng ngựa Gióng là thứ mà không quốc gia nào có thể sao chép được. Đó chính là 'chữ ký' của dân tộc. Việc kết hợp giữa biểu tượng dân gian và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại chính là cách hiệu quả nhất để chúng ta cất tiếng nói với thế giới.

Phóng viên: Ông kỳ vọng bộ sưu tập Ngựa Gióng 2026 sẽ góp phần ra sao vào việc lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới?

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát: Sự nghiệp làm nghề của tôi là một hành trình dài của những thử thách. Sơn mài đẹp vô cùng nhưng cũng cực kỳ khắc nghiệt. Có những con ngựa tôi chăm chút ba bốn tháng trời, đến lớp mài cuối cùng lại nứt vỡ, phải bỏ đi toàn bộ. Có lúc thiếp vàng xong gặp trời nồm ẩm, bề mặt mốc trắng, lại phải nhẫn nại làm lại từ đầu. Những đêm tĩnh lặng trong xưởng đến hai, ba giờ sáng, tôi một mình đối diện với tác phẩm chỉ để mài một đường cong sao cho đúng 'hơi thở'.

Sơn mài dạy tôi rằng không thể nóng vội, càng không thể gian dối. Hỏng là phải làm lại. Tôi vượt qua khó khăn bằng sự tôn trọng tuyệt đối quy trình truyền thống, sự kiên nhẫn và cả những thử nghiệm đột phá. Tôi coi thất bại là một phần tất yếu của tác phẩm; bởi không có những lớp hỏng lót dưới, sẽ không có lớp sơn đẹp hiện lên phía trên — cũng giống như đời người vậy.

Với kỳ vọng lan tỏa quốc tế, tôi mong tác phẩm của mình được đặt trong các bảo tàng, các không gian văn hóa. Chỉ cần một người khách quốc tế dừng lại và hỏi: 'Đây là câu chuyện gì?', đó đã là khởi đầu của một cuộc đối thoại văn hóa. Nghệ thuật, suy cho cùng, chính là cây cầu kết nối.

Bộ sưu tập Gióng 2026 không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật; nó là ký ức tuổi thơ, là lòng biết ơn quê hương và trách nhiệm của người làm nghề. Tôi chỉ là người kể lại câu chuyện cũ bằng ngôn ngữ của thời đại mới. Một ngày nào đó khi tôi không còn làm nghề nữa, nếu những con ngựa ấy vẫn đứng đó truyền cảm hứng cho thế hệ mai sau, tôi biết mình đã làm tròn bổn phận. Ngựa có thể dừng chân, nhưng tinh thần Gióng thì phải mãi mãi phi về phía trước.

Phóng viên: Vâng, xin cảm ơn những chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát.