Tình trạng mất điện ngày càng thường xuyên
Quốc đảo Caribe với khoảng 11 triệu dân đã trải qua tình trạng mất điện hoàn toàn trong ngày 16/3. Tình trạng khôi phục điện sau đó rất chậm chạp. Sau một ngày, chỉ có 2% cư dân Havana (khoảng 18.000 người dùng) và một số bệnh viện được khôi phục điện.
Đến ngày 21/3, lưới điện tại hòn đảo này tiếp tục gặp sự cố sau khi một nhà máy điện lớn ở Nuevitas, thuộc tỉnh Camaguey phía Đông Cuba ngừng hoạt động, gây ra hiệu ứng dây chuyền làm mất điện cho khoảng 10 triệu dân. Đây là lần mất điện quy mô lớn thứ hai ở Cuba trong vòng một tuần và là sự cố lớn thứ ba trong vòng một tháng.
Khoảng 50% hộ gia đình và doanh nghiệp ở Havana, cũng như 43 bệnh viện đã có điện trở lại vào ngày hôm sau, các tỉnh khác cũng báo cáo việc khôi phục điện dần dần. Tuy nhiên, theo các quan chức ngành điện tại Cuba, do thiếu hụt nhiên liệu diesel nghiêm trọng nên chỉ một phần lưới điện có thể được sử dụng để phát điện, có nghĩa là nhiều khu vực sẽ tiếp tục bị mất điện kéo dài bất chấp những nỗ lực khôi phục.
Sự cố mất điện đã gây ảnh hưởng nặng nề đến cuộc sống của người dân trên đảo. Các hoạt động từ giao thông vận tải, sản xuất, cơ quan, trường học đều bị đình trệ, trong khi người dân phải vật lộn với những khó khăn của cuộc sống hàng ngày bên cạnh tình trạng thiếu nước, thực phẩm và nhiên liệu.
Anh Lazaro Hernandez - người dân Havana, Cuba chia sẻ: "Không chỉ là mất điện, còn không có nước, không có gas. Không có nước vì không có điện để vận hành máy bơm. Không có điện, không có thực phẩm, không có dầu, không có nhiên liệu và các doanh nghiệp tư nhân phải tăng giá vì mọi thứ đều tăng lên, do họ phải vận chuyển hàng hóa bằng xe tải và phương tiện vận chuyển khác. Tất cả những điều này thực sự rất tồi tệ".
Anh Hennys Castellanos - người dân Havana, Cuba cho hay: "Sự cố của Hệ thống Điện Quốc gia đã trở nên khá phổ biến, nghĩa là trong một thời gian ngắn chúng tôi đã phải chịu đựng khá nhiều tình huống do sự cố này gây ra, mọi thứ đều thay đổi. Tôi không thể đi làm, việc nấu ăn cũng khó khăn vì các thiết bị đều dùng điện”.
Tình trạng mất điện thường xuyên đã khiến nhiều gia đình trên khắp Cuba phải từ bỏ những loại bếp hiện đại để chuyển sang dùng than củi nấu ăn.
Bà Caridad Alvarez - người dân Havana, Cuba cho biết: "Tôi 62 tuổi và lần đầu tiên trong đời, tôi phải nấu ăn bằng than củi vì thiếu nhiên liệu. Chúng tôi đang trải qua thời kỳ rất khó khăn. Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chuyển sang dùng than củi, cách nấu ăn mà người dân đã sử dụng nhiều năm trước".
Mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng điện thể hiện rõ qua dữ liệu hoạt động của hệ thống điện. Theo báo cáo vận hành điện lực do Liên đoàn Điện lực Nhà nước Cuba công bố ngày 2/3, nhu cầu điện năng cao điểm trên toàn quốc ước tính đạt 3.180 megawatt, trong khi công suất phát điện khả dụng chỉ là 1.185 megawatt, dẫn đến thiếu hụt gần 2000 megawatt. Nếu tình hình này tiếp diễn, con số thiếu hụt có thể lên tới 2.025 megawatt.
Để tránh sự bất ổn hoàn toàn của lưới điện, chính quyền buộc phải thực hiện cắt điện luân phiên trên toàn quốc, trong đó một số khu vực bị mất điện lên đến 20 giờ mỗi ngày.
Nguyên nhân xảy ra tình trạng mất điện diện rộng
Lưới điện của Cuba đã ở trong tình trạng bấp bênh trong nhiều tháng, với tình trạng mất điện kéo dài hàng giờ, thậm chí cả ngày là điều bình thường, nhưng hai lần mất điện trên toàn quốc trong vòng một tuần là điều hiếm khi xảy ra. Các quan chức Cuba cho rằng, những sự cố mất điện này là do cuộc khủng hoảng năng lượng ngày càng trầm trọng hơn bởi các lệnh cấm vận dầu mỏ của Mỹ. Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng, mạng lưới điện nội địa quá cũ kỹ cũng là một phần nguyên nhân dẫn đến tình trạng mất điện không thể kiểm soát.
Theo lời giải thích chính thức của Cuba, các lệnh trừng phạt leo thang của Mỹ và "sự phong tỏa năng lượng" là nguyên nhân trực tiếp gây ra cuộc khủng hoảng ngày càng trầm trọng, trong đó có sự cố lưới điện toàn quốc tại hòn đảo này.
Tổng thống Cuba Miguel Diaz-Canel nhấn mạnh: "Tình hình đã trở nên tồi tệ hơn trong hai tuần qua. Trước hết, không có nhiên liệu nào được nhập khẩu vào nước này trong ba tháng. Do đó, chúng tôi đang sản xuất điện vào ban ngày bằng dầu thô trong nước và các nhà máy nhiệt điện. Và cũng với sự đóng góp từ các nguồn năng lượng tái tạo, vốn rất đáng kể và như chúng tôi đã nói trước đây, tỷ lệ này dao động từ 49 đến 51%".
Đối với một quốc gia vẫn phụ thuộc nhiều vào điện năng sản xuất từ dầu mỏ như Cuba, sự gián đoạn nguồn cung dầu đồng nghĩa với việc nhiều tổ máy phát điện, ngay cả khi không gặp sự cố kỹ thuật, cũng không thể duy trì hoạt động ổn định. Tình trạng thiếu nhiên liệu không chỉ làm suy yếu khả năng sản xuất điện mà còn gây khó khăn cho các máy phát điện diesel và các nguồn điện dự phòng, làm giảm hơn nữa khả năng phục hồi của lưới điện tại Cuba.
Báo cáo cho biết, 8 trong số 16 nhà máy nhiệt điện than của Cuba đã ngừng hoạt động do trục trặc hoặc thiếu nhiên liệu. Với việc thường xuyên mất điện ở các tổ máy chủ, lưới điện Cuba gần như đã mất đi công suất dự phòng cần thiết và bất kỳ sự cố cục bộ nào cũng có thể leo thang thành sự cố trên phạm vi toàn quốc.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, nếu lệnh cấm vận năng lượng là một "đòn chí mạng" từ bên ngoài, thì cơ sở hạ tầng điện cũ kỹ là một "căn bệnh cố hữu" của hệ thống năng lượng Cuba.
Các chuyên gia nghiên cứu về Cuba cho biết, hầu hết các thiết bị phát điện hiện tại của Cuba được xây dựng vào những năm 1980 và đã vượt xa tuổi thọ dự kiến. Các tổ máy phát điện từ lâu đã thiếu phụ tùng thay thế để bảo trì và việc sử dụng dầu nặng có hàm lượng lưu huỳnh cao để phát điện đã dẫn đến ăn mòn nghiêm trọng và thường xuyên xảy ra sự cố. Tính dễ tổn thương của hệ thống lưới điện càng trầm trọng hơn do thiếu vốn và hỗ trợ kỹ thuật trong thời gian dài, cản trở việc nâng cấp hiện đại hóa. Đường dây truyền tải cũ kỹ, cơ sở phân phối lỗi thời và khả năng chống nhiễu cực kỳ kém có nghĩa là sự cố ở một khu vực có thể dễ dàng gây ra phản ứng dây chuyền, làm tê liệt toàn bộ lưới điện.
Nhà phân tích José Luis Reyes, chuyên về hệ thống điện của Cuba cũng cho biết, tình trạng hệ thống điện của Cuba vào đầu năm 2026 sẽ tồi tệ hơn so với cùng kỳ năm 2025. Các nhà máy điện than sẽ thường xuyên khởi động và dừng hoạt động, dầu mỏ sẽ khan hiếm và dầu diesel cùng dầu nhiên liệu cần thiết cho phát điện cũng sẽ rất hạn chế, vì vậy việc mất điện là không thể tránh khỏi.
Để giảm bớt áp lực về nguồn cung điện, Cuba đã thuê tám tàu phát điện nổi từ Thổ Nhĩ Kỳ kể từ năm 2019. Tuy nhiên, do thiếu nhiên liệu, một số tàu không thể hoạt động bình thường, không thể cung cấp nguồn dự phòng hiệu quả. Các chuyên gia độc lập ước tính rằng, Cuba sẽ cần đầu tư từ 8 tỷ đến 10 tỷ USD để khôi phục và hiện đại hóa lưới điện quốc gia. Đối với Cuba, nền kinh tế đã suy giảm hơn 15% kể từ năm 2020, đây gần như là một con số không bền vững.
Điều đáng chú ý là Cuba cũng đã nỗ lực vượt qua khó khăn bằng cách phát triển năng lượng tái tạo, đặt mục tiêu xây dựng 92 công viên quang điện với công suất phát điện vượt quá 2.000 megawatt vào năm 2028. Điện gió và điện sinh học cũng đã được đưa vào kế hoạch chuyển đổi năng lượng mới. Theo số liệu của chính phủ, tính đến tháng 10/2025, Cuba đã xây dựng 35 nhà máy điện mặt trời với công suất phát điện tối đa 750 megawatt, dự kiến tiết kiệm được 111.620 tấn nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, do thiếu vốn và những rào cản công nghệ, các dự án này tiến triển chậm. Hơn nữa, Cuba thiếu các cơ sở lưu trữ pin và việc nâng cấp lưới điện đang bị tụt hậu. Điện mặt trời chỉ có thể cung cấp điện vào ban ngày, không đáp ứng được nhu cầu cao điểm buổi tối và cản trở việc tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô.
Áp lực chính trị làm phức tạp thêm cuộc khủng hoảng
Một nguyên nhân khác khiến cuộc khủng hoảng năng lượng tại Cuba ngày càng trầm trọng đó là áp lực chính trị và các cuộc đàm phán từ Mỹ. Sau khi thực hiện các biện pháp ngăn các tàu chở dầu từ Venezuela đến Cuba, Mỹ còn đe dọa áp thuế trừng phạt đối với các quốc gia khác nếu họ bán dầu cho đảo quốc này. Mới đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục gây áp lực với Cuba khi nêu khả năng sẽ tiếp quản hòn đảo này.
Ngày 13/3, theo giờ địa phương, Tổng thống Cuba Miguel Díaz-Canel tuyên bố rằng, các quan chức Cuba đã đàm phán với chính phủ Mỹ để giải quyết những khác biệt giữa hai nước thông qua đối thoại. Đồng thời, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại thương và Đầu tư Cuba Oscar Pérez-Oliva Fraga tuyên bố rằng, Cuba mở cửa giao thương với các công ty Mỹ và đang thực hiện một loạt các biện pháp mới để thúc đẩy nền kinh tế.
Các biện pháp này bao gồm: cho phép người Cuba cư trú ở nước ngoài trở thành đối tác hoặc chủ sở hữu trong các doanh nghiệp tư nhân của Cuba và tham gia vào các dự án quy mô lớn, bao gồm xây dựng cơ sở hạ tầng; cho phép họ thiết lập quan hệ kinh doanh với các thực thể nhà nước và tư nhân của Cuba; và cho phép họ mở tài khoản ngoại tệ tại các ngân hàng Cuba để tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư và giao dịch.
Đối với Cuba - quốc gia đang đối mặt với tình trạng thiếu tiền mặt và cơ sở hạ tầng xuống cấp, những điều chỉnh chính sách này được xem là dấu hiệu hiếm hoi của sự nới lỏng, phản ánh nỗ lực của Cuba trong việc tìm kiếm những con đường mới để hỗ trợ kinh tế. Tuy nhiên, Cuba luôn nhấn mạnh lằn ranh chính trị của mình, đó là kiên quyết bác bỏ mọi yêu cầu can thiệp từ bên ngoài vào công việc nội bộ của đất nước.
Trong khi đó, lập trường gây áp lực cao của Mỹ vẫn không hề giảm bớt. Vào ngày 16/3, ông Trump đã đưa ra những phát ngôn gây sốc với các phóng viên tại Nhà Trắng về khả năng sẽ tiếp quản Cuba, dù là 'giải phóng' hay chiếm đóng và cho rằng Cuba là một quốc gia rất yếu vào lúc này.
Trước đó, ông Trump đã nhiều lần ám chỉ rằng một khi cuộc xung đột với Iran kết thúc, Mỹ sẽ chuyển sự chú ý sang Cuba. Ngoài ra, Bộ Tư pháp Mỹ tiết lộ gần đây đã thành lập một lực lượng đặc nhiệm để nghiên cứu xem có nên truy tố các quan chức chính phủ Cuba hoặc các tổ chức liên quan hay không. Các cơ quan liên bang như Bộ Tài chính Mỹ cũng sẽ tham gia. Điều này được xem là dấu hiệu cho thấy các biện pháp trừng phạt mới đối với Cuba đang được xem xét.
Tuy nhiên, phía Cuba hôm 21/3 đã bác bỏ mọi ý kiến cho rằng hệ thống chính trị hoặc nhiệm kỳ của tổng thống nước này có thể được thương lượng trong các cuộc đàm phán với Mỹ.
Ông Pavel - một nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chính trị Quốc tế Cuba cho rằng, với những thông tin về việc thay đổi chế độ ở Cuba, Mỹ đang tạo ra tình huống làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng kinh tế nhằm gây bất ổn chính trị ở đảo quốc này.
Khủng hoảng năng lượng của Cuba không phải là một sự kiện đơn lẻ, ngẫu nhiên do một yếu tố duy nhất gây ra. Đó là sự kết hợp của ba yếu tố: lệnh trừng phạt từ bên ngoài, cơ sở hạ tầng nội địa lạc hậu và các động thái địa chính trị giữa Mỹ và Cuba. Điều này đã tạo ra một vòng luẩn quẩn: "Phong tỏa dẫn đến gián đoạn nguồn cung năng lượng, gián đoạn làm trầm trọng thêm tình trạng cũ kỹ của hệ thống lưới điện quốc gia và các động thái địa chính trị làm gia tăng khủng hoảng". Đây chính là bức tranh hiện thực về một quốc gia từ lâu đã dựa vào hệ thống cũ để vận hành và dần dần tiến đến giới hạn của hệ thống này dưới tác động của các cú sốc địa chính trị và sự suy giảm kinh tế do các lệnh cấm vận đã kéo dài hàng chục năm qua.