Theo kế hoạch, hôm nay (11/4), các đại diện cấp cao từ Mỹ và Iran bắt đầu cuộc đàm phán lịch sử tại Thủ đô Islamabad của Pakistan. Đây là cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên giữa Mỹ và Iran kể từ khi cuộc xung đột quân sự khốc liệt bùng nổ giữa Mỹ, Israel và Iran hôm 28/2, cũng là bước đi tiếp theo sau khi lệnh ngừng bắn có điều kiện kéo dài hai tuần được công bố hôm 7/4.
Trong bối cảnh ấy, giới quan sát nhận định cuộc đàm phán có thể khởi đầu cho một loạt vòng thương lượng căng thẳng nhằm hướng tới một thỏa thuận lâu dài chấm dứt xung đột. Sự kiện đang được cả thế giới dõi theo với sự quan tâm sâu sắc, bởi kết quả của nó không chỉ tác động trực tiếp tới cuộc sống của hàng triệu người trên khắp Trung Đông, mà còn quyết định vận mệnh của nền kinh tế toàn cầu. Tuy vậy, trong bối cảnh lập trường của hai bên vẫn còn tồn tại nhiều điểm khác biệt, giới quan sát không mấy kỳ vọng cuộc gặp sẽ đạt được bước đột phá lớn.
Bối cảnh cuộc đàm phán
Sau một thời gian dài âm thầm chuẩn bị, Pakistan đã sẵn sàng đón tiếp phái đoàn Mỹ và Iran tham dự đàm phán hòa bình ngay tại trung tâm Islamabad. An ninh đã được thắt chặt từ ngày 9/4, với lực lượng quân đội và bán quân sự được triển khai khắp thủ đô. Các tuyến đường dẫn đến các quận có đại sứ quán và bộ ngành đã bị phong tỏa.
Cuộc đàm phán được tổ chức đúng sáu tuần sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công phối hợp vào Iran khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng, châm ngòi cho cuộc chiến khiến hàng nghìn người chết tại nhiều quốc gia, làm tê liệt tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới và đẩy giá năng lượng tăng vọt. Sự kiện này cũng diễn ra chỉ vài ngày sau khi Washington và Tehran đồng ý lệnh ngừng bắn hai tuần do Pakistan làm trung gian. Theo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, các cuộc đàm phán có thể kéo dài tới 15 ngày.
Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống JD Vance và các đặc phái viên hàng đầu của Tổng thống Donald Trump, gồm ông Steve Witkoff và ông Jared Kushner – con rể nhà lãnh đạo Mỹ đại diện.
Về phía Iran, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf và Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi dẫn đầu đoàn đàm phán.
Việc Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tham gia cuộc đàm phán là một diễn biến quan trọng. Các quan chức Iran tỏ ra hoài nghi về việc tiếp tục làm việc với các ông Witkoff và Kushner khi Mỹ từng ném bom Iran ngay khi các cuộc đàm phán trước đó vẫn đang diễn ra. Họ coi ông Vance là người cởi mở hơn trong việc chấm dứt xung đột. Được xem là một ứng cử viên tiềm năng cho đề cử tổng thống của Đảng Cộng hòa năm 2028, ông Vance đã thể hiện lập trường thận trọng về việc Mỹ can thiệp quân sự kéo dài ở Trung Đông.
Phát biểu vào tối ngày 10/4, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, người chính thức chủ trì các cuộc đàm phán, nhận định các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Islamabad sẽ là bước ngoặt quyết định để đạt được một lệnh ngừng bắn lâu dài trong cuộc xung đột đã kéo dài nhiều tuần.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif nhấn mạnh: “Một lệnh ngừng bắn tạm thời đã được công bố, nhưng giờ đây giai đoạn khó khăn hơn nữa là đạt được lệnh ngừng bắn vĩnh viễn. Nghĩa là, giải quyết các vấn đề vướng mắc thông qua đàm phán, và giai đoạn này sẽ là bước ngoặt quyết định thành bại.”
Trong khi đó, phát biểu ngay trước khi lên đường đến Pakistan, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng cho biết, ông đang rất mong chờ vào cuộc đàm phán này và hy vọng sẽ có kết quả tốt đẹp.
"Chúng tôi rất mong chờ vòng đàm phán lần này và tin rằng đây có thể là một tiến trình tích cực. Như Tổng thống đã nhấn mạnh, nếu phía Iran sẵn sàng tham gia đàm phán một cách thiện chí, chúng tôi hoàn toàn sẵn sàng chìa tay hợp tác."
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance.
Mặc dù vậy, khi hai bên bước vào đàm phán, dư luận khu vực và thế giới cùng có chung tâm trạng hoài nghi hơn là hy vọng. Kể từ khi được công bố hôm thứ Ba, thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ, Israel và Iran đã liên tục bị phá vỡ bởi các cuộc tấn công chết người của Israel vào Liban, và sự bất đồng giữa Mỹ và Iran về chính xác những gì cả hai bên đã đồng ý.
Iran chỉ cho phép một số ít tàu mỗi ngày đi qua eo biển Hormuz – tuyến đường thủy hẹp vận chuyển 20% lượng dầu khí của thế giới. Các quốc gia vùng Vịnh, vốn đang cảm thấy bị gạt ra khỏi quá trình hòa giải, lo ngại Mỹ sẽ đạt được thỏa thuận với Iran, theo đó Tehran vẫn kiểm soát được eo biển – huyết mạch kinh tế của họ – củng cố thêm ảnh hưởng trong khu vực.
Tehran không tin tưởng Mỹ, đặc biệt là chính quyền Trump, vốn đã hai lần rút khỏi các cuộc đàm phán với Iran trong năm ngoái để tiến hành các cuộc tấn công quân sự chống lại nước này. Ngay trước cuộc đàm phán tại Islamabad, Iran đã nêu hai điều kiện tiên quyết để đàm phán được duy trì, gồm lệnh ngừng bắn tại Liban và việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran. Giới phân tích nhận định các điều kiện mà phía Iran đưa ra khiến thỏa thuận ngừng bắn được công bố hôm 7/4 càng thêm phần mong manh khi phía Mỹ vẫn chưa có dấu hiệu nhượng bộ nào.
Ông Anoop Singh - Trưởng bộ phận nghiên cứu vận tải toàn cầu tại Oil Brokerage Ltd cho hay: “Trong 48 giờ qua, chúng ta đã chứng kiến những vi phạm nghiêm trọng thỏa thuận ngừng bắn. Chúng tôi xem đây là cách Iran bước vào các cuộc đàm phán hòa bình với lợi thế tối đa. Càng có nhiều lợi thế, càng gây ra nhiều thiệt hại, thì vị thế đàm phán của họ càng mạnh.”
Trong khi đó, Israel vẫn muốn đảm bảo Iran chấm dứt các chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo, cả hai đều là những mục tiêu chiến tranh chưa thể thực hiện được cho đến nay.
Bối cảnh hậu chiến càng làm tăng thêm tầm quan trọng của các cuộc đàm phán: Thỏa thuận ngừng bắn đã đóng băng một cuộc xung đột không có bên nào thắng rõ ràng, tất cả đều cảm thấy dễ bị tổn thương, và nhận thức về mối đe dọa đối với mỗi bên tham gia khu vực đều ở mức độ sống còn.
Những “điểm nghẽn” trong đàm phán Mỹ - Iran
Giới quan sát nhận định, do đến nay hai bên vẫn chưa thống nhất được các điều khoản của lệnh ngừng bắn, nên việc đạt được đồng thuận về chương trình nghị sự đàm phán có thể không dễ dàng. Đặc biệt, việc Israel oanh tạc dữ dội lực lượng Hezbollah và những bất đồng về việc liệu Liban có được đưa vào thỏa thuận ngừng bắn hay không vẫn có thể làm đổ vỡ các cuộc gặp gỡ.
Xung đột bùng phát từ ngày 28/2 đã khiến Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển khoảng 20% sản lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, từ đó làm giá năng lượng tăng mạnh và gây gián đoạn kinh tế thế giới.
Nhà Trắng ngày 8/4 nhấn mạnh việc Mỹ tham gia đàm phán phụ thuộc vào điều kiện Iran phải mở lại tuyến hàng hải này “không hạn chế, không trì hoãn”. Tuy nhiên, truyền thông Iran cho biết hoạt động của các tàu chở dầu qua eo biển đã đình trệ sau các cuộc không kích mới của Israel tại Liban, mà Tehran cho rằng vi phạm thỏa thuận ngừng bắn.
Bộ trưởng Ngoại giao Iran Seyed Abbas Araghchi khẳng định nước này sẽ bảo đảm lưu thông an toàn trong hai tuần ngừng bắn nếu Washington tuân thủ cam kết. Trong khi đó, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei tuyên bố Iran sẽ đưa việc quản lý eo biển sang “giai đoạn mới”.
"Chúng tôi không hề có và không tìm kiếm chiến tranh, nhưng chúng tôi sẽ không từ bỏ quyền lợi của mình dưới bất kỳ hình thức nào, và về vấn đề này, chúng tôi xem xét tất cả các mặt trận kháng chiến như một thể thống nhất."
Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei.
Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy đã có hai tàu chở dầu nước ngoài được phép đi qua sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Tuy nhiên, báo chí Mỹ đưa tin Iran yêu cầu thu phí trung chuyển 1 USD/thùng dầu. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phản đối động thái này, đồng thời đề xuất khả năng “liên doanh” với Iran để thu phí, cho rằng Mỹ có thể kiếm “khoản tiền lớn” từ việc hỗ trợ điều tiết lưu thông tại eo biển Hormuz.
Một vấn đề nữa có thể ảnh hưởng đến đàm phán là xung đột giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại miền Nam Liban tiếp tục leo thang. Chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Israel đã tiến hành đợt không kích lớn nhất kể từ đầu chiến sự tại Liban, khiến hơn 300 người thiệt mạng và hơn 1.100 người bị thương.
Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi cảnh báo Tehran có thể rút khỏi lệnh ngừng bắn nếu các cuộc tấn công của Israel tiếp diễn, yêu cầu Mỹ phải chọn giữa ngừng bắn hoặc tiếp tục chiến tranh thông qua Israel. Ông Araghchi viện dẫn tuyên bố của Thủ tướng Sharif rằng lệnh ngừng bắn áp dụng trên toàn khu vực, bao gồm cả Liban.
Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết thỏa thuận không bao gồm Liban. Quan điểm này cũng được ông Trump và Nhà Trắng ủng hộ.
Bà Karoline Leavitt - Thư ký Báo chí Nhà Trắng nêu rõ: "Liban không phải là một phần của thỏa thuận ngừng bắn. Điều đó đã được thông báo cho tất cả các bên tham gia thỏa thuận ngừng bắn."
Bên cạnh đó, vấn đề hạt nhân - nguyên nhân cốt lõi của xung đột - tiếp tục là điểm nghẽn lớn. Mỹ và Israel coi việc Iran tiến gần ngưỡng vũ khí hạt nhân là mối đe dọa an ninh không thể chấp nhận, trong khi Tehran bác bỏ cáo buộc và khẳng định chương trình của mình phục vụ mục đích hòa bình.
Nhà Trắng tái khẳng định “lằn ranh đỏ” của Tổng thống Trump là chấm dứt làm giàu urani tại Iran, đồng thời cho biết Washington đang chuẩn bị một phiên bản sửa đổi của kế hoạch hòa bình 10 điểm do Iran đề xuất.
"Không có vũ khí hạt nhân, đó là điều đầu tiên. Các bạn biết đấy, tôi nghĩ rằng việc thay đổi chế độ đã từng là một tiêu chí, nhưng chúng tôi chưa bao giờ lấy đó làm tiêu chí. Không có vũ khí hạt nhân, đó là 99% tiêu chí."
Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Tuy nhiên, phía Iran giữ lập trường cứng rắn. Người đứng đầu Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran Mohammad Eslami tuyên bố các yêu cầu hạn chế làm giàu urani chỉ là “mong muốn viển vông” và “không ai có thể ngăn cản”.
Những kịch bản có thể xảy ra
Trong bối cảnh những khác biệt sâu sắc về chương trình hạt nhân, cấu trúc an ninh vùng Vịnh và nguy cơ leo thang trong tam giác Israel - Hezbollah - Iran vẫn chưa được giải quyết, các chuyên gia nhận định lệnh ngừng bắn hiện nay rất mong manh và một thỏa thuận cuối cùng khó có thể đạt được trong ngắn hạn.
Thỏa thuận ngừng bắn được công bố sau gần sáu tuần giao tranh làm rung chuyển Trung Đông và gây xáo trộn kinh tế toàn cầu - trong đó giá xăng tại Mỹ tăng mạnh và tỉ lệ ủng hộ ông Trump giảm sút khi cuộc bầu cử giữa kỳ đến gần. Cuộc chiến cũng gây tổn thất nặng nề cho Iran khi Mỹ và Israel tấn công hơn 15.000 mục tiêu, phá hủy nhà máy, cầu cống, cơ sở nghiên cứu, cùng các cơ sở quân sự và khu phức hợp chính phủ.
Tại Lầu Năm Góc, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth và Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân Dan Caine xác nhận các hoạt động quân sự của Mỹ nhằm vào Iran sẽ tạm dừng trong thời gian thỏa thuận có hiệu lực. Tuy nhiên, Tổng thống Trump hôm 8/4 tuyên bố tất cả tàu chiến, máy bay và quân nhân Mỹ sẽ tiếp tục hiện diện tại và xung quanh Iran cho đến khi nước này hoàn toàn tuân thủ thỏa thuận. Ông cũng cảnh báo nếu vì bất kỳ lý do gì mà điều đó không được thực hiện, thì “cuộc chiến sẽ bắt đầu”, lớn hơn và mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Hiện hàng loạt vấn đề gai góc vẫn còn nguyên trên bàn đàm phán, bao gồm chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, việc Tehran hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực; trong khi Tehran yêu cầu chấm dứt các lệnh trừng phạt của Mỹ, được công nhận quyền làm giàu uranium và chấm dứt các cuộc tấn công của Israel vào Liban.
Trong bối cảnh ấy, ông Daniel Byman, Giám đốc Chương trình chiến tranh, các mối đe dọa bất thường và khủng bố tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS), nhận định: “Có khả năng chính thỏa thuận ngừng bắn sẽ là giải pháp. Mỹ, Israel và Iran sẽ không đạt được thỏa thuận cuối cùng, nhưng việc ngừng bắn sẽ tiếp tục vô thời hạn - với nguy cơ bùng phát xung đột trở lại luôn hiện hữu trong khu vực”.
Còn theo nhận định của cựu đại sứ Pakistan tại Trung Quốc Masood Khalid, ở giai đoạn này, chúng ta chỉ có thể lạc quan một cách thận trọng vì các cuộc đàm phán chắc chắn sẽ phức tạp và khó khăn, và có thể cần phải kéo dài hơn thời hạn 15 ngày. Mặc dù vậy, các lập trường cứng rắn tối đa có thể sẽ dịu lại theo thời gian.
Ông Masood Khalid - Cựu Đại sứ Pakistan tại Trung Quốc chia sẻ: “Một mức độ đồng thuận nhất định giữa Mỹ và Iran về vấn đề hạt nhân, cũng như một dạng hiểu biết đa phương để mở lại eo biển Hormuz, là điều có thể xảy ra, vì cả hai bên đều đang có dấu hiệu mệt mỏi và muốn có một khoảng nghỉ khỏi xung đột”.
Về câu hỏi ai sẽ là bên bảo đảm hòa bình, ông Khalid tỏ ra hoài nghi khi nói rằng: “Không có quốc gia đơn lẻ nào sẵn sàng đóng vai trò bảo đảm thay cho Mỹ hoặc Israel". Ông Khalid cũng nói thêm rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng có thể sẽ cần sự hậu thuẫn của các quốc gia chủ chốt ở Trung Đông, các thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, và một nghị quyết ràng buộc.
Chủ tịch Ngân hàng Thế giới Ajay Banga mới đây cho biết cuộc chiến ở Trung Đông gây ra tác động dây chuyền đến nền kinh tế toàn cầu, ngay cả khi thỏa thuận ngừng bắn mong manh do Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố được thực thi. Trong trường hợp thỏa thuận ngừng bắn thất bại và xung đột leo thang, thiệt hại sẽ còn nghiêm trọng hơn nhiều. Ông Ajay Banga cảnh báo, tăng trưởng toàn cầu có thể giảm từ 0,3 đến 0,4 điểm phần trăm nếu xung đột kết thúc sớm và giảm tới 1 điểm phần trăm nếu chiến tranh kéo dài. Lạm phát có thể tăng từ 200 đến 300 điểm cơ bản, với tác động lớn hơn nhiều - lên tới 0,9 điểm phần trăm, nếu xung đột tiếp diễn.
Giới phân tích cho rằng thỏa thuận ngừng bắn hiện tại giữa Mỹ và Iran chủ yếu nhằm kiềm chế leo thang hơn là giải quyết tận gốc xung đột. Nhiều ý kiến nhận định khả năng căng thẳng tái bùng phát vẫn cao hơn triển vọng đạt đột phá ngoại giao trong ngắn hạn, trong bối cảnh thiếu lòng tin giữa các bên và nhu cầu về những nhượng bộ từng bước, có đi có lại. Trong hai tuần tới, các bên có thể đạt được một số biện pháp xây dựng lòng tin hạn chế, song con đường hướng tới một thỏa thuận hòa bình bền vững vẫn được đánh giá là đầy thách thức.