BÁO VÀ PHÁT THANH
& TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Ngoại trưởng Iraq cho biết, nước này đang phải đối mặt với các cuộc tấn công từ “cả hai phía của cuộc xung đột”. Vậy điều gì đã khiến Iraq bị cuốn vào cuộc xung đột đang lan rộng khắp Trung Đông?

Điều gì đang xảy ra ở Iraq?

Theo Al Jazeera, Iraq đã bị cuốn vào cuộc xung đột ngay từ đầu, với các cuộc tấn công được cho là do Mỹ, các nhóm do Iran hậu thuẫn và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thực hiện.

Theo các nguồn tin địa phương, trong 12 ngày qua, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa đã nhắm vào nhiều mục tiêu tại Iraq.

Hôm 4/3, một UAV tự sát đã bị đánh chặn gần Lãnh sự quán Mỹ ở Erbil, thủ phủ của khu vực Kurdistan tự trị thuộc Iraq và nhiều tiếng nổ lớn đã được nghe thấy trong khu vực.

Tiếp đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IGRC) hôm 10/3 thừa nhận trên Telegram rằng, họ đã tấn công một căn cứ của Mỹ ở khu vực Kurdistan tự trị của Iraq. Tuyên bố cho biết, “Trụ sở của quân đội Mỹ tại Căn cứ Không quân Al-Harir ở khu vực Kurdistan đã bị nhắm mục tiêu bằng năm tên lửa”.

Cùng ngày 10/3, tờ Washington Post trích lời một quan chức an ninh Mỹ giấu tên cho biết, một UAV đã tấn công một cơ sở ngoại giao quan trọng của Mỹ ở Iraq, nghi ngờ là hành động trả đũa của các nhóm vũ trang thân Iran. Vụ tấn công nhắm vào trung tâm hỗ trợ ngoại giao - một trung tâm hậu cần cho các nhà ngoại giao Mỹ gần sân bay quốc tế Baghdad và các căn cứ quân sự của Iraq. Bài báo cho biết thêm rằng, 6 UAV đã được phóng về phía khu phức hợp ở Baghdad, một trong số đó đã bắn trúng cơ sở của Mỹ trong khi 5 chiếc bị bắn hạ.

Theo quan chức an ninh trên, vụ tấn công có khả năng được thực hiện bởi Lực lượng Kháng chiến Hồi giáo ở Iraq - một nhóm các phe phái vũ trang được Iran hậu thuẫn.

Trước đó cùng ngày, nhóm Kataib Imam Ali do Iran hậu thuẫn, liên kết với Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) cho biết, 4 thành viên của họ đã thiệt mạng và 12 người bị thương trong các cuộc tấn công trên không ở miền Bắc Iraq mà họ cáo buộc do Mỹ thực hiện. Nhóm này tuyên bố các chiến binh đã thiệt mạng trong cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào căn cứ của họ ở quận Dibis thuộc tỉnh Kirkuk.

Liên quan đến các tài sản của Mỹ tại Iraq, Reuters ngày 6/3 cho biết, các đám cháy đã bùng phát tại các văn phòng và nhà kho thuộc sở hữu của các công ty Mỹ Halliburton và KBR sau một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ở Basra, Iraq, nhắm vào một khu phức hợp nơi ở của nhân viên các công ty dầu khí nước ngoài.

Basra - trung tâm dầu mỏ chính của Iraq ở phía Nam là nơi hoạt động của nhiều công ty năng lượng quốc tế, bao gồm cả Halliburton, công ty cung cấp dịch vụ mỏ dầu cho cơ sở hạ tầng dầu khí rộng lớn của khu vực. Thành phố này đóng vai trò là căn cứ quan trọng cho các công ty nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực dầu mỏ của Iraq.

Đến ngày 12/3, Công ty Cảng Iraq cho biết, hai tàu chở dầu bị hư hại và bốc cháy dữ dội ở vùng biển Iraq, khiến một thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng. Các nhà chức trách Iraq cho biết, các tàu này đã bị tấn công vào đêm 11/3 bởi các tàu Iran chở đầy chất nổ.

Trong một cuộc họp báo tại thủ đô Baghdad hôm 9/3, Ngoại trưởng Iraq Fuad Hussein cho biết, Iraq đang phải nằm giữa hai làn đạn.

Thủ tướng Iraq Mohammed Shia al-Sudani hôm 10/3 đã nói với Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng, Iraq không nên bị lợi dụng làm bàn đạp cho các cuộc tấn công trong cuộc chiến ở Trung Đông.

Mỹ còn những căn cứ nào tại Iraq?

Sau cuộc chiến tại Iraq, đến năm 2026, Mỹ đã rút phần lớn quân và chuyển giao các căn cứ quân sự lớn tại nước này. Tuy nhiên, vẫn còn một số căn cứ nhỏ, chủ yếu ở vùng tự trị Kurdistan ở phía Bắc và tỉnh Anbar phía Tây nước này. Vậy đó cụ thể là những căn cứ nào?

Tính đến đầu năm 2026, còn khoảng 2.500 binh sĩ Mỹ đang đóng quân tại Iraq. Tuy nhiên, kể từ sau khi Mỹ rút quân khỏi các căn cứ ở Trung Đông hồi đầu năm, không rõ hiện còn bao nhiêu binh sĩ Mỹ còn lại trong nước.

Mỹ duy trì một số lượng hạn chế các cơ sở quân sự trên khắp Iraq và Khu tự trị Kurdistan, ít hơn nhiều so với thời kỳ chiếm đóng, nhưng số lượng và quy mô chính xác của chúng không được công khai.

Theo Nhà Trắng, Mỹ hiện duy trì sự hiện diện tại căn cứ không quân Ain al-Asad ở tỉnh Anbar phía Tây, hỗ trợ lực lượng an ninh Iraq và đóng góp vào sứ mệnh của NATO. Các cuộc tấn công tên lửa của Iran đã nhắm vào căn cứ này trong năm 2020 để trả đũa việc Mỹ hạ sát tướng Qasem Soleimani của Iran.

Căn cứ không quân Harir nằm ở phía Đông Bắc Erbil thuộc vùng Kurdistan cũng đóng vai trò là trung tâm cho lực lượng Mỹ và liên quân tiến hành các cuộc tập trận và diễn tập chiến đấu. Theo báo cáo của Quốc hội Mỹ, căn cứ này hỗ trợ các nỗ lực quân sự của Mỹ bằng cách cung cấp một địa điểm an toàn cho huấn luyện, chia sẻ thông tin tình báo và phối hợp hậu cần ở miền Bắc Iraq.

Ngoài ra, còn có căn cứ Victoria nằm gần Sân bay Quốc tế Baghdad vẫn đang tiếp tục được sử dụng. Trong những ngày qua, những căn cứ này đã trở thành mục tiêu trong những vụ tấn công trả đũa của Iran sau đòn tấn công của Mỹ và Israel.

Yếu tố người Kurd làm phức tạp thêm cục diện xung đột

Một yếu tố liên quan đến người Kurd sinh sống tại Iraq đang có khả năng làm phức tạp thêm cuộc chiến tại Iran. Truyền thông địa phương cho biết, hôm 5/3, ông Trump đã ám chỉ đến việc trang bị vũ khí cho lực lượng người Kurd gốc Iran tại khu vực Kurdistan của Iraq để giúp Mỹ chống lại Tehran. Mặc dù sau đó hai ngày, ông Trump công khai loại bỏ khả năng người Kurd tham chiến, nhưng điều này vẫn làm dấy lên lo ngại về tính chất nhạy cảm của cộng đồng người Kurd đối với các cuộc xung đột trong khu vực.

Mặc dù người phát ngôn Nhà Trắng Levitt phủ nhận báo cáo về việc Mỹ kêu gọi người Kurd tham chiến và ông Trump sau đó cũng loại bỏ khả năng này, nhưng phía Iran vẫn có những phản ứng rất mạnh mẽ. Truyền thông khu vực cho biết, các lực lượng Iran đã tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa vào nhiều địa điểm ở khu vực người Kurd của Iraq, bao gồm các căn cứ và cơ sở liên quan đến các nhóm phiến quân người Kurd của Iran và một số địa điểm có liên hệ với Israel. Động thái này nhằm mục đích ngăn chặn trước việc phiến quân người Kurd tại Iraq vượt biên giới vào Iran.

Ngày 6/3, đại diện của Lãnh tụ tối cao Iran tại Hội đồng Quốc phòng, Ahmadian, cảnh báo rằng, tất cả các cơ sở ở khu vực Kurdistan của Iraq sẽ bị nhắm mục tiêu nếu phiến quân người Kurd vượt biên giới vào Iran.

Người Kurd, chủ yếu sinh sống ở các vùng núi giáp biên giới Armenia, Iraq, Iran, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ, có số lượng từ 25 đến 35 triệu người, hầu hết là người Hồi giáo Sunni, khiến họ trở thành nhóm dân tộc lớn thứ tư ở Trung Đông. Người Kurd từ lâu đã bị coi là lực lượng ly khai ở Iran, dẫn đến mâu thuẫn với chính phủ Iran về các vấn đề tôn giáo và văn hóa. Nhiều người trong số đó chạy sang khu vực Kurdistan của Iraq, tổ chức lực lượng vũ trang chống lại chính phủ Iran.

Một số nhà phân tích cho rằng, Mỹ có khả năng muốn sử dụng các nhóm người Kurd ở Iraq làm lực lượng ủy nhiệm để giảm thiểu việc Mỹ can thiệp quân sự trực tiếp. Tuy nhiên, chính phủ Khu vực Kurdistan đã bác bỏ các báo cáo cho rằng các chiến binh người Kurd ở Iraq đã vượt biên giới vào Iran, khẳng định khu vực này “sẽ không tham gia vào bất kỳ cuộc xung đột hay leo thang quân sự nào”.

Mặc dù sau đó ông Trump đã loại trừ khả năng người Kurd tại Iraq tham gia hành động quân sự, song ông Qabi - lãnh đạo nhóm vũ trang chống chính phủ Iran tại Kurdistan tuyên bố rằng, những diễn biến trong tương lai phụ thuộc vào cả chính sách của Nhà Trắng và chính người Kurd. Ông cho biết đã chuyển đến Nhà Trắng yêu cầu thiết lập vùng cấm bay ở khu vực người Kurd thuộc miền Tây Iran, ngăn chính phủ Iran sử dụng ưu thế trên không để tấn công các lực lượng chống chính phủ.

Một số nhà phân tích cho rằng, nếu lực lượng người Kurd tại Iraq tham gia các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, xung đột có thể trở nên phức tạp hơn và còn có thể kéo các nước như Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq - nơi có nhiều cộng đồng người Kurd sinh sống vào vòng xoáy, dẫn đến việc mất kiểm soát hơn nữa đối với tình hình khu vực. Nhiều người Kurd đã bày tỏ lo ngại về vấn đề này.

Ông Abdullah Al Qayeb - người Kurd ở Kurdistan, Iraq chia sẻ: "Là một người Kurd, tôi tin rằng người Kurd nên tránh tham gia vào cuộc chiến này, vì Iran là một quốc gia láng giềng có ảnh hưởng rõ rệt trong khu vực. Nước Mỹ đã làm gì với người Kurd sau tất cả những gì chúng tôi đã trải qua? Họ đã gây ra hỗn loạn ở Afghanistan và Syria và sử dụng tiền để làm những gì họ muốn. Tuy nhiên, người Kurd không được tính đến trong các tính toán của Mỹ”.

Ông Stayan Fares - người Kurd ở Kurdistan, Iraq cho rằng: "Giải pháp hiệu quả là lực lượng Peshmerga tự bảo vệ biên giới của mình, củng cố lợi ích của khu vực Kurdistan và tập trung vào việc phát triển người dân và đất nước của mình".

Tuy nhiên, Nate Swanson - một học giả về Iran tại Hội đồng Đại Tây Dương cho biết, trong trường hợp xấu nhất, động thái “vượt rào” của người Kurd tại Iraq có thể gây ra một cuộc nội chiến ở Iran, làm rối loạn quân đội Iran và gây thêm thương vong, nhưng rất khó có thể gây tác động đáng kể đến tình hình chiến trường.

Tại sao Iraq bị tấn công từ mọi phía?

Các nhà nghiên cứu cho rằng, tình thế mà Iraq đang đối mặt bắt nguồn từ sự phức tạp của tình hình nội bộ của nước này. Một số lực lượng chính trị và an ninh tại Iraq có quan hệ chặt chẽ với Iran, trong khi những lực lượng khác lại thân Mỹ hơn nên khi xung đột giữa Iran và Mỹ leo thang thì Iraq sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cả hai phía.

Ông Renad Mansour - Nghiên cứu viên cao cấp và Giám đốc Sáng kiến Iraq tại Viện Nghiên cứu Chatham House có trụ sở tại Anh cho rằng, tình thế khó khăn của Iraq bắt nguồn từ sự phân mảnh của nhà nước và chính sách đối ngoại của nước này: “Các bộ phận chính trị và an ninh khác nhau của Iraq đang liên kết với các cường quốc cạnh tranh bên ngoài. Một số phe phái duy trì quan hệ chặt chẽ với Iran, trong khi những phe phái khác lại có mối liên hệ mật thiết hơn với Mỹ”.

Ông Mansour giải thích rằng, do sự phân mảnh này, không có một chính sách đối ngoại thống nhất nào dẫn dắt đất nước. Mặc dù Iraq trước đây đã phản đối việc Mỹ và Iran vi phạm chủ quyền của mình, nhưng khả năng thực thi những phản đối đó lại bị hạn chế. Điều này là do các mạng lưới phi chính thức và các nhóm dân quân trong nước nắm giữ ảnh hưởng, đóng vai trò quan trọng trong việc ra quyết định và đảm bảo an ninh. Iran đã tăng cường hỗ trợ cho các đảng phái và nhóm vũ trang Hồi giáo Shia sau khi cựu Tổng thống Saddam Hussein bị lật đổ trong cuộc chiến do Mỹ dẫn đầu năm 2003. Các nhóm vũ trang Shia thuộc Lực lượng Huy động Nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc đánh bại IS tại Iraq giai đoạn 2014-2017.

Hàng nghìn thành viên của các nhóm vũ trang thân Iran đã được sáp nhập vào các cơ quan an ninh nhà nước Iraq. Những nhóm như Kataib Hezbollah và Asaib Ahl al‑Haq, vốn thuộc Lực lượng Huy động Nhân dân, được cho là phù hợp với lợi ích địa chính trị của Iran. Những nhóm này có thể trở thành mục tiêu tấn công của Mỹ.

Trong khi đó, Iraq là nơi đặt nhiều căn cứ quân sự và tài sản của Mỹ, vì vậy các chuyên gia cho rằng, Iran có thể tấn công các lợi ích của Mỹ tại Iraq, nhằm gây áp lực cho Mỹ, đồng thời làm suy yếu danh tiếng về sự ổn định của khu tự trị Kurdistan thuộc Iraq.

Theo bà Ozcelik, giống như các quốc gia Trung Đông khác như Liban và Jordan, Iraq cũng bị cuốn vào cuộc xung đột, nhưng theo một cách khác, vì ảnh hưởng của Iran ở đây sâu rộng hơn nhiều.

Các nhà phân tích cho rằng, các nhóm vũ trang thân Iran không chỉ hiện diện mà còn ăn sâu vào hệ thống an ninh quốc gia Iraq, thậm chí một phần được sáp nhập vào cấu trúc an ninh của nước này, ngay cả khi Iraq cũng là nơi đặt các lợi ích quan trọng của Mỹ. Điều đó khiến Iraq rơi vào tình thế nguy hiểm hơn các nước khác, dễ dàng trở thành mục tiêu bị tấn công giữa hai thế lực đối địch và rất có khả năng sẽ vẫn nằm trong vòng xoáy xung đột rất lâu sau khi chiến tranh kết thúc.