Trong thế giới mạng xã hội hôm nay, điều đáng lo không chỉ là tin giả được tạo ra như thế nào, mà còn là chúng ta có đủ tỉnh táo để nhận ra và không tiếp tay cho nó hay không.
Cẩn trọng trước thông tin giả được xây dựng trên một phần sự thật
Vụ tai nạn giao thông liên quan đến ông Nguyễn Sỹ Cương, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội khóa XIV, xảy ra trên đường Nguyễn Huy Tự (Hà Nội) vào tháng 5/2025 là một trường hợp cần được nhìn nhận từ góc độ ấy.
Vụ việc đã được các cơ quan chức năng xác minh, điều tra, làm rõ nguyên nhân và có kết luận xử lý. Thế nhưng sau đó, một số đối tượng vẫn lợi dụng sự việc để đưa ra những thông tin suy diễn, xuyên tạc, kích động, hướng dư luận tới những nhận thức sai lệch, thậm chí kích thích tâm lý bất bình và những hành vi có thể gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự.
Đây không chỉ là câu chuyện của một vụ việc. Điều đáng cảnh giác hơn là cách thức một sự việc trong đời sống có thể bị biến thành “nguyên liệu” để tạo ra thông tin sai sự thật trên không gian mạng. Tin giả hôm nay không phải lúc nào cũng là một câu chuyện được bịa ra từ đầu đến cuối. Nguy hiểm hơn nhiều là kiểu thông tin được xây dựng trên một phần sự thật: Lấy một bức ảnh thật, một đoạn video thật, một sự kiện có thật, sau đó cắt bỏ bối cảnh, thêm những lời bình luận mang tính suy diễn, gắn một tiêu đề gây sốc rồi từng bước dẫn người đọc tới một kết luận đã được định sẵn.
Đặc biệt, những thông tin như vậy thường đánh rất mạnh vào cảm xúc. Càng bí hiểm càng dễ tò mò; càng gây sốc càng dễ được xem; càng tạo phẫn nộ càng dễ được bình luận và chia sẻ. Khi cảm xúc đi trước lý trí, người sử dụng mạng xã hội rất dễ từ một người đọc trở thành người phát tán thông tin mà chính mình cũng chưa biết đúng hay sai.
Đó là điều Gen Z, học sinh, sinh viên và mỗi người trẻ cần đặc biệt cảnh giác!
Cần có một “bộ lọc” của riêng mình
Người trẻ hôm nay là thế hệ trưởng thành cùng internet, tiếp cận thông tin nhanh, có khả năng kết nối và bày tỏ quan điểm mạnh mẽ hơn bất kỳ thế hệ nào trước đây. Đó là một lợi thế rất lớn. Nhưng cũng chính vì vậy, người trẻ là nhóm thường xuyên tiếp xúc với một dòng thông tin khổng lồ, thật - giả đan xen, đúng - sai nhiều khi chỉ cách nhau một cú chạm màn hình.
Một video có hàng triệu lượt xem không đồng nghĩa với việc nội dung trong đó là sự thật. Một tài khoản có hàng trăm nghìn người theo dõi không mặc nhiên trở thành một nguồn tin đáng tin cậy. Hàng nghìn bình luận cùng một chiều cũng không phải là bằng chứng. Điều xuất hiện liên tục trên màn hình của chúng ta chưa chắc phản ánh đầy đủ những gì đang diễn ra ngoài đời thực.
Bởi thuật toán có thể đưa đến cho chúng ta những nội dung giống với thứ chúng ta vừa xem, vừa thích, vừa bình luận. Xem một video, chúng ta có thể tiếp tục gặp mười video cùng cách nhìn. Đọc một thông tin nhiều lần rất dễ hình thành cảm giác rằng đó là điều đã được khẳng định. Đây chính là lúc mỗi người cần có một “bộ lọc” của riêng mình.
Cảnh giác không có nghĩa là không được đọc thông tin trái chiều. Tỉnh táo cũng không có nghĩa là từ bỏ quyền đặt câu hỏi hay quyền phản biện. Ngược lại, một người trẻ có tư duy độc lập càng phải biết đọc nhiều nguồn, đối chiếu thông tin, tìm bằng chứng và phân biệt đâu là sự kiện, đâu là bình luận, đâu là suy diễn.
Phản biện khác với cực đoan. Hoài nghi khác với quy kết. Tìm kiếm sự thật hoàn toàn khác với việc tin ngay vào một câu chuyện chỉ bởi câu chuyện ấy đánh trúng cảm xúc của mình.
Đặc biệt phải cảnh giác với những tài khoản thường xuyên sử dụng những vụ việc riêng lẻ để quy chụp thành những vấn đề lớn hơn; cố tình tạo cảm giác “có điều gì đó đang bị che giấu”; kích thích tâm lý nghi ngờ, bất bình; kêu gọi chia sẻ thật nhanh; thúc đẩy người đọc công kích một cá nhân, tổ chức hoặc cơ quan khi thông tin chưa được kiểm chứng. Khi một nội dung liên tục thúc đẩy chúng ta phải tức giận, phải lên án, phải chia sẻ ngay lập tức, đó chính là lúc cần tỉnh táo nhất.
Bởi đôi khi mục tiêu của người tạo ra thông tin xấu không chỉ là làm cho chúng ta tin một câu chuyện sai. Nguy hiểm hơn, họ muốn điều khiển cảm xúc của người đọc, từ tò mò tới nghi ngờ, từ nghi ngờ tới phẫn nộ, từ phẫn nộ tới bình luận, chia sẻ và cuối cùng biến chính những người sử dụng mạng xã hội thành phương tiện phát tán thông tin.
Một cú “share” tưởng như rất nhỏ nhưng có thể đưa một thông tin sai tới hàng trăm người. Một bình luận có thể giúp thuật toán tiếp tục đẩy nội dung ấy đến nhiều tài khoản khác. Một lượt chia sẻ tiếp theo lại mở rộng thêm vòng phát tán. Tin giả vì thế không chỉ sống nhờ người tạo ra nó; nó sống được bởi những người tiếp tục truyền nó đi.
Vì vậy, trước một thông tin gây sốc, gây phẫn nộ hoặc khiến chúng ta lập tức muốn chia sẻ, hãy dành thêm một chút thời gian để kiểm chứng. Xem nguồn tin bắt đầu từ đâu. Đối chiếu với các cơ quan báo chí có uy tín và thông tin chính thức của cơ quan chức năng. Đừng chia sẻ khi chưa biết thông tin có chính xác hay không; tuyệt đối cảnh giác trước những lời kêu gọi kích động, tụ tập, công kích hoặc thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật.
Đây không chỉ là kỹ năng sử dụng mạng xã hội. Đó còn là trách nhiệm công dân trong thời đại số!
Trách nhiệm để không tiếp tay cho tin giả
Đối với học sinh, sinh viên và Gen Z, điều cần xây dựng không phải là tâm lý sợ hãi trước internet, mà là một bản lĩnh đủ mạnh để không bị internet dẫn dắt. Người trẻ có quyền tò mò, có quyền phản biện, có quyền tìm kiếm sự thật và bày tỏ chính kiến. Nhưng chính vì có quyền ấy, mỗi người càng cần có trách nhiệm với điều mình nói, điều mình bình luận và điều mình chia sẻ.
Hãy cảnh giác trước thông tin sai sự thật. Hãy tỉnh táo trước những nội dung cố tình kích động cảm xúc. Hãy kiểm chứng trước khi tin và suy nghĩ trước khi chia sẻ. Đừng để sự tò mò, nhiệt huyết và tinh thần phản biện rất đáng quý của tuổi trẻ bị bất kỳ ai lợi dụng để phục vụ những mục đích xấu.
Có thể chúng ta không ngăn được tất cả những người tạo ra tin giả. Nhưng mỗi người hoàn toàn có thể quyết định không trở thành mắt xích phát tán tin giả.
Trong một thế giới mà bất cứ ai cũng có thể trở thành người đưa tin chỉ với một chiếc điện thoại, bản lĩnh không nằm ở việc ai biết tin sớm nhất, hay chia sẻ nhanh nhất. Bản lĩnh nằm ở chỗ biết điều gì đáng tin, đủ tỉnh táo trước những điều kích động và đủ trách nhiệm để không truyền đi những điều chưa được kiểm chứng.
Với người trẻ, đôi khi chỉ cần nhớ ba điều trước mỗi cú chạm màn hình: Tỉnh táo để không bị dẫn dắt. Kiểm chứng để không bị lừa. Trách nhiệm để không tiếp tay cho tin giả!
Đăng, chia sẻ thông tin sai sự thật không chỉ là chuyện “vui trên mạng”
Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể đối với hành vi đưa, phát tán thông tin sai sự thật trên không gian mạng.
Luật An ninh mạng nghiêm cấm sử dụng không gian mạng để đưa thông tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; đồng thời nghiêm cấm hành vi xúi giục, lôi kéo, kích động người khác phạm tội.
Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, hành vi vi phạm trên không gian mạng có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đáng chú ý, Điều 288 Bộ luật Hình sự quy định về tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông. Với những trường hợp thỏa mãn các dấu hiệu luật định, người vi phạm có thể bị phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù. Khung hình phạt cơ bản có thể tới 3 năm tù; trường hợp thuộc khung tăng nặng, trong đó, có trường hợp gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, mức phạt tù có thể từ 2 năm đến 7 năm.
Vì vậy, hãy nhớ: Không phải cứ ở sau một tài khoản mạng xã hội là có thể nói gì cũng được. Không phải cứ “share lại của người khác” thì mặc nhiên không có trách nhiệm. Mỗi người cần chịu trách nhiệm về hành vi của mình trên không gian mạng theo quy định của pháp luật.
