Nguy cơ ngập lụt diện rộng, kéo dài
Mưa còn tiếp diễn, lũ các sông nội địa tiếp tục lên khiến công tác tiêu úng của Hà Nội trong những ngày tới thêm khó khăn. Theo Đài Khí tượng thủy văn Bắc Bộ, ngày 18/9, lũ sông Tích, sông Bùi vẫn ở trên báo động III; sông Nhuệ tại Đồng Quan vượt báo động III, trong khi sông Đáy tiếp tục lên. Nước mưa bổ sung vào lưu vực đúng lúc khả năng tiếp nhận của các sông tiêu bị hạn chế, làm gia tăng nguy cơ ngập diện rộng , kéo dài.
Trong khi đó, mực nước sông Hồng, sông Đà thấp hơn đáng kể so với một số vị trí trong hệ thống. Theo số liệu do Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội Đào Quang Khải cung cấp, sáng 17/9, mực nước sông Tích tại cống Thuần Mỹ cao hơn phía sông Đà khoảng 2,5 m; mực nước kênh Cổ Đô - Vạn Thắng (tuyến kênh tiêu chính cho lưu vực Tây Bắc Ba Vì cũ) cao hơn sông Hồng tại Phú Mỹ khoảng 5,1m; mực nước sông Tích cao hơn sông Hồng tại Phú Thịnh khoảng 4,7m; tại cống Cẩm Đình, mực nước sông Đáy cao hơn phía sông Hồng 4,6m.
Với độ chênh lệch mực nước lớn như trên, nếu có công trình tiêu ra sẽ đạt lưu lượng rất lớn; cho thấy điều kiện thuận lợi để mở hướng tiêu từ lưu vực sông Tích, Đáy ra các sông lớn, giảm lượng nước dồn xuống sông Bùi, sông Đáy.
Để tăng khả năng thoát lũ cho sông Bùi, cần giảm lượng nước từ sông Tích đổ xuống, đồng thời giảm sức ép lên sông Đáy ở hạ du. Tuy nhiên, việc giảm áp lực cho sông Đáy có thể đặt ra yêu cầu hạn chế bơm tiêu vào hệ thống, như điều hành giảm số máy tại Trạm bơm Yên Nghĩa ngày 16-9. Nếu hướng tiêu này bị thu hẹp mà không có hướng khác hỗ trợ, nhiều khu dân cư thuộc lưu vực sông Nhuệ có nguy cơ ngập lâu hơn.
Theo quy chế phối hợp giữa Sở Nông nghiệp và Môi trường với Sở Xây dựng, việc điều tiết đập Thanh Liệt để tiêu hỗ trợ sông Nhuệ qua Trạm bơm Yên Sở gắn với điều kiện ngập úng lưu vực sông Tô Lịch đã được khống chế, mực nước hai phía đập đáp ứng ngưỡng quy định và dự báo không có mưa lớn.
Thực tế, ngày 16/9, Công ty TNHH một thành viên Thoát nước Hà Nội đã mở Thanh Liệt, huy động Yên Sở hỗ trợ hạ mực nước sông Nhuệ, giảm tải cho Trạm bơm Yên Nghĩa. Nhưng khi nội thành xuất hiện mưa, đơn vị phải đóng dần cửa phai; từ 0h ngày 17-9, hướng hỗ trợ này tạm ngừng để bảo đảm thoát nước nội thành. Khi các lưu vực cùng chịu mưa lớn, khả năng hỗ trợ lẫn nhau vì thế bị hạn chế.
Lũ cao còn làm suy giảm năng lực tiêu úng ngay lúc cần huy động nhất. Một số trạm bơm đặt ở cao trình thấp, khi nước lũ đe dọa hoặc tràn vào trạm, đơn vị quản lý buộc phải dừng máy, tháo dỡ và di chuyển động cơ lên cao để tránh hư hỏng. Theo báo cáo của Công ty TNHH một thành viên Đầu tư phát triển thủy lợi sông Đáy, trong ngày 17-9, các đơn vị trực thuộc đã phải dừng vận hành để di chuyển động cơ tại 27 trạm, với 79 máy bơm, lên vị trí an toàn.
Ở thượng nguồn, nước vẫn tiếp tục về. Công ty Thủy lợi sông Tích tạm chưa mở cửa van tràn Ngải Sơn của hồ Đồng Mô để hạn chế gia tăng áp lực cho hạ du, nhưng nước hồ vẫn chảy tràn tự do với lưu lượng khoảng 70-80m³/s. Vì vậy, mưa giảm chưa đồng nghĩa với ngập sẽ giảm nhanh nếu nước trên các sông tiêu chưa hạ.
Đưa nước ra ngoài hệ thống
Thực tế trên đặt ra yêu cầu mở thêm hướng tiêu ra sông Hồng, sông Đà, giảm lượng nước phải đi qua các sông nội địa đang chịu lũ cao. Hiệu quả bước đầu của một số cống đầu mối trong đợt mưa lũ này cho thấy đây là hướng cần sớm được cụ thể hóa.
Tổng Giám đốc Công ty TNHH một thành viên Đầu tư phát triển thủy lợi sông Nhuệ Nguyễn Huy Hưng cho biết, quy trình vận hành điều chỉnh trong tháng 7 vừa qua đã tạo điều kiện mở cống Liên Mạc, đưa nước thượng nguồn sông Nhuệ ra sông Hồng. Ở cuối nguồn, việc mở cống Tắc Giang cũng hỗ trợ tiêu nước sông Nhuệ thông qua kết nối với sông Châu và lưu vực liên quan thuộc tỉnh Ninh Bình. Những hướng tiêu này giúp khả năng thoát nước của sông Nhuệ giảm phụ thuộc vào sông Đáy.
Tương tự, Công ty TNHH một thành viên Thủy lợi sông Tích đã mở cống Lương Phú từ sáng 17/9 để hỗ trợ tiêu nước từ lưu vực sông Tích ra sông Đà. Tổng Giám đốc Công ty Nguyễn Chí Hải lưu ý, công trình vốn phục vụ lấy nước nên vận hành theo chiều ngược lại phải tính đến nguy cơ xói lở đường dẫn và an toàn công trình. Ông Hải cũng đề xuất xem xét khả năng khai thác cống Cẩm Đình để tiêu nước từ sông Đáy ra sông Hồng.
Trao đổi với phóng viên, ông Đào Quang Khải cho rằng, cần giảm lượng nước từ phía thượng nguồn dồn xuống hệ thống sông Tích, Bùi, Đáy. Nếu tích lại một phần nước trong các hồ chứa, đưa được một phần nước từ lưu vực sông Tích ra sông Hồng, áp lực ngập lụt tại khu vực Ba Vì, Sơn Tây và hạ du sẽ giảm. Thực hiện nhiệm vụ Sở Nông nghiệp và Môi trường giao, Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai đang triển khai lập Đề án khảo sát, đánh giá công năng và khai thác tiềm năng hệ thống thủy lợi trên địa bàn thành phố; đến nay đã có kết quả tính toán bước đầu cho hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy.
Theo tính toán của Viện Quy hoạch thủy lợi, hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy có lưu lượng lũ thiết kế tại Kim Quan là 176 m3/s, tại Yên Duyệt là 290 m3/s, tại Ba Thá là 453 m3/s; lưu lượng lũ lớn nhất tại Kim Quan là 332 m3/s, tại Yên Duyệt là 354 m3/s, tại Ba Thá là 519 m3/s. Tổng lượng nước lũ thiết kế tại Kim Quan là 106 triệu mét khối, tại Yên Duyệt là 175 triệu mét khối.
Cũng theo tính toán của Viện Kỹ thuật công trình, nếu đầu tư cải tạo nâng cấp tràn xả lũ có cửa van điều tiết lũ cho 6 hồ chứa lớn trên hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy (Đồng Mô, Suối Hai, Xuân Khanh, Đồng Sương, Văn Sơn và Quan Sơn), dung tích phòng lũ của 6 hồ này đạt khoảng 140 triệu mét khối nước.
Theo ông Khải, nếu đầu tư xây dựng công trình tiêu từ lưu vực kênh Cổ Đô - Vạn Thắng ra sông Hồng tại Phú Mỹ với lưu lượng khoảng 25m³/s và tiêu từ sông Tích ra sông Hồng tại Phú Thịnh với lưu lượng khoảng 200m³/s - khi đó lưu vực Ba Vì và Sơn Tây cũ cơ bản được tiêu ra sông Hồng, không dồn xuống hạ lưu sông Tích và Bùi - Đáy.
Đồng thời, cần cải tạo, gia cố hệ thống tiêu năng phía thượng lưu cho cống Lương Phú và cống Cẩm Đình, bảo đảm an toàn khi tiêu nước ngược ra sông Đà, sông Hồng, giảm tải cho hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy.
Cùng với đó, cần cải tạo, nâng cấp 6 hồ chứa lớn trên hệ thống để nâng cao năng lực phòng lũ, xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa để bảo đảm vận hành an toàn và khả năng phòng lũ lớn nhất cho 6 hồ chứa, sẽ giảm lũ hiệu quả cho hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy.
Với các giải pháp như trên, Hà Nội có thể khống chế lũ hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy ở mức báo động II trong điều kiện mưa lũ tương tự đợt này.
Khi mực nước sông hạ, các trạm bơm ven sông có thêm điều kiện hoạt động, giúp tiêu nước trong khu dân cư, đồng ruộng. Bởi vậy, mở hướng tiêu từ phía thượng nguồn còn góp phần duy trì năng lực chống úng của hệ thống phía dưới.
Trong bối cảnh sông Hồng, sông Đà không thường xuyên duy trì lũ lớn kéo dài, khai thác khả năng tiếp nhận nước của các sông này cần được xem là một hướng giải quyết lâu dài. Cùng với khảo sát, tính toán các cửa tiêu, cần rà soát dung tích phòng lũ của hồ chứa và tổ chức vận hành liên hồ để giảm lượng nước dồn xuống hạ du trong cùng thời điểm.
Năng lực tiêu úng phải được tính đến nơi tiếp nhận cuối cùng. Máy bơm chỉ phát huy hiệu quả khi nước có đường thoát và công trình duy trì được hoạt động. Các hướng tiêu đang được Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội nghiên cứu, đề xuất, nếu được xem xét, đầu tư kịp thời, sẽ góp phần giảm mức độ ngập, rút ngắn thời gian ngập tại nhiều khu dân cư ven sông Nhuệ, Tích, Bùi, Đáy.
