Cơn lũ dữ dội cũng là lúc bi kịch hạ màn: Loan mất hết sự nghiệp và sa ngã, còn Thưởng mắc kẹt giữa biển nước khi đang cố tẩu tán số vàng phi pháp để vượt biên. Hình ảnh kẻ thủ ác bị vây hãm bởi thiên tai và lòng tham là bản án đắt giá cho những kẻ bán rẻ lương tâm. Sự sụp đổ của họ tương phản hoàn toàn với cuộc chiến giữ đê kiên cường của những con người chính trực.
Trong trận đại hồng thủy khốc liệt, Trọng hoàn toàn cảm phục sự hy sinh của những con người chính trực tại Nguyên Lộc. Anh nhận ra đây chính là môi trường lý tưởng để rèn luyện nhân cách mà mình bấy lâu tìm kiếm. Giữa lằn ranh sinh tử, mối quan hệ giữa Trọng và nữ chủ tịch xã Thuận không chỉ là sự đồng cam cộng khổ mà còn dần tiến triển thành một tình cảm sâu nặng, bền bỉ.
Trọng cùng đội thợ thử nghiệm thành công máy "Bông Sen" để diệt mối, giải tỏa nguy cơ vỡ đê trong điều kiện khắc nghiệt. Thành tựu này khiến Trọng vừa vui mừng, vừa tự trách về sự chậm trễ và non nớt của mình trong quá khứ. Đây là khoảnh khắc sự sáng tạo kỹ thuật hòa quyện cùng sự chín chắn trong nhận thức của người trí thức trẻ.
Trong cơn bão lũ, ông giáo Cần quyết liệt bảo vệ bản sắc văn hóa trước quan điểm sính ngoại của ông thợ vẽ. Ông khẳng định các giá trị cổ truyền là linh hồn của dân tộc và chấp nhận từ bỏ người học trò không cùng lý tưởng. Cuộc đối đầu này cho thấy sự lựa chọn dứt khoát của một trí thức truyền thống để giữ gìn sự trong sạch của tâm hồn.
Đội trưởng Hoạn thẳng thắn chỉ ra sự thiếu kinh nghiệm thực tế và mơ mộng của Trọng giữa dòng chảy xã hội mới. Lời phê bình này là bước ngoặt khiến Trọng nhận ra: nhiệt huyết cá nhân phải đi đôi với bản lĩnh chính trị và sự hòa mình vào tập thể mới có thể bảo vệ được cái đúng.
Ông Chánh đến gặp Trọng từ sớm và trải lòng về quá khứ từng bị tù oan hai năm trong cải cách ruộng đất do lý lịch gia đình. Dù chịu bất công, ông vẫn tuyệt đối tin tưởng vào tổ chức và kiên nhẫn chờ ngày được phục hồi. Câu chuyện này khiến Trọng thay đổi cái nhìn: anh nhận ra phía sau vẻ giáo điều, thô sơ của ông Chánh là một con người thật thà, trung thành và không có dã tâm hại người.
Dưới sự thuyết phục của chủ tịch xã Thuận, cụ Luân và dân xóm bãi chấp nhận rời bỏ nhà cửa, vườn tược vào trong đê tránh lũ. Hình ảnh cụ Luân nghẹn ngào chặt cây mít cổ thụ đại diện cho tinh thần "vì cộng đồng" cao đẹp. Cuộc di dân đồng loạt này là minh chứng hùng hồn cho sự hy sinh và lòng tin của người dân vào chính nghĩa.
Gặp gỡ bạn già, ông giáo Cần đau lòng thấy gia đình ông Tiếu lục đục vì chuyện làm ăn. Ông Tiếu phẫn nộ trước cảnh vợ con vì tiền mà đánh mất tự trọng, phục vụ kẻ giàu và lờ đi danh dự quốc gia. Cuộc trò chuyện lột tả sự đối đầu quyết liệt giữa những giá trị cũ thanh cao và làn sóng thực dụng đang tàn phá lý tưởng con người.
Nam vừa mất, Hưng chiếm ghế trưởng phòng và bắt đầu chiến dịch bài trừ tầm ảnh hưởng cũ bằng cách cô lập Trọng. Đơn vào Đảng của Trọng bị "treo" bởi những lý do cảm tính, bộc lộ rõ sự đấu đá quyền lực và tư tưởng cơ hội nhân danh tổ chức. Trọng bàng hoàng nhận ra bộ mặt thật của sự đố kỵ và toan tính nơi công sở.
