Tại Hà Nội có ba phường vẫn giữ gìn tốt nghệ thuật truyền thống múa rối nước, bao gồm phường rối nước làng Ra, làng Yên và Chàng Sơn.
Dù gặp không ít khó khăn trong quá trình bảo tồn và phát triển, nghệ nhân tại các làng rối vẫn kiên trì gắn bó với nghề, tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ và mang nghệ thuật múa rối nước đến gần hơn với công chúng. Những nỗ lực ấy không chỉ giữ gìn một di sản văn hóa quý báu mà còn góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng.
Ở phường rối nước làng Yên, nay thuộc xã Tây Phương, nghệ thuật múa rối nước xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước. Vào những năm 40 của thế kỷ XX, phường rối làng Yên thường diễn tại hội làng và nhiều nơi khác, có lần được mời vào Hoàng cung Huế diễn cho Vua Bảo Đại xem. Sau này, do chiến tranh và những khó khăn của thời kỳ bao cấp, phường rối ngừng hoạt động.
Năm 1980, phường rối làng Yên chính thức được phục hồi. Trải qua nhiều vất vả, phường rối vẫn cố gắng duy trì hoạt động, giữ gìn nguyên vẹn các tích trò cổ phản ánh nét sinh hoạt văn hóa của làng quê. Hàng năm, du khách về chùa Tây Phương trẩy hội đều được thưởng thức màn múa rối nước của phường rối làng Yên.
Còn tại làng Ra, các tích trò rối nước của làng luôn độc đáo, đòi hỏi kỹ thuật biểu diễn cao, nội dung các trò kết hợp hài hòa giữa vốn văn hóa cổ truyền với hiện đại. Nhiều tiết mục rối nước cổ tiêu biểu, đặc sắc thường xuyên được biểu diễn như: “Vinh quy bái tổ”, “Mời trầu”, “Leo cột cắm cờ”, “Rước kiệu rời tượng”, “Múa rồng”…Phường rối làng Ra đã từng đi biểu diễn và tham gia nhiều sự kiện quan trọng trong nước, tham dự triển lãm múa rối nước ở quốc tế.
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Trụ (phường rối nước Làng Ra, xã Tây Phương) chia sẻ: "Khác biệt giữa phường rối nước làng Ra với các phường khác là đa số rối được điều khiển bằng hệ thống máy dây, gồm có ba hệ thống máy, máy ở giữa gọi là máy cái. Máy cái gồm một hệ thống ròng rọc được định vị bằng một bàn trượt và ở trên đó có những sợi dây. Khi dây trượt ở trên đó thì quản trò có thể kéo rối được ra tới tận bờ bên kia, như trong tiết mục 'Rước kiệu rời tượng', 'Mời trầu tặng hoa'".
Bản thân mỗi con rối có sự phức tạp riêng và phải đảm đương được nhiều động tác linh hoạt. Với múa Chàm, đầu con rối phải lắc; múa Lục cúng hoa đăng đòi hỏi sự kết hợp hài hòa từ thao tác điều khiển con rối múa đơn đến khi kết thành hình tháp... để đưa vào bộ xử lý con rối. Có những động tác phức tạp phải cần 3-4 người phối hợp mới thực hiện được.
Dù vẫn giữ được nét sinh động và thu hút người xem, các phường rối nước hiện đang gặp nhiều thách thức trong việc bảo tồn. Con rối đã cũ kỹ, bong tróc, trong khi chi phí làm mới cao, vượt quá khả năng tài chính của các phường rối. Nghệ nhân chủ yếu mưu sinh bằng nghề khác, chỉ biểu diễn khi có dịp. Tập luyện vất vả nhưng thu nhập ít khiến lớp trẻ không mặn mà nối nghề, đặt ra nhiều lo ngại cho sự tồn tại lâu dài của nghệ thuật múa rối nước truyền thống.
Để gìn giữ múa rối nước không chỉ đòi hỏi sự say mê, tâm huyết với nghề mà còn cần có cơ chế khuyến khích, thu hút giới trẻ - thế hệ kế cận chung tay bảo vệ bộ môn nghệ thuật truyền thống. Cùng với đó, các phường rối cũng rất cần sự quan tâm đầu tư bài bản, có chiều sâu của thành phố đưa múa rối nước trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.
Ông Nguyễn Trung Kiên (phường rối nước Chàng Sơn, xã Tây Phương) cho hay: "Chất liệu gỗ làm rối có nhiều loại, như gỗ xông, gỗ vàng tâm. Gỗ vàng tâm thì vừa nhẹ, vừa bền. Để tạo được một con rối đẹp, đòi hỏi tay nghề của mình phải điêu luyện cộng với tâm huyết nghề nghiệp".
Làm sao để bảo tồn, phát triển và thu hút khán giả trẻ đến gần hơn với với những loại hình nghệ thuật dân gian như xiếc, kịch và múa rối nước đang là sự trăn trở của những người hoạt động trong lĩnh vực này.
Nhà hát Múa rối Thăng Long sẽ biểu diễn tại chương trình nghệ thuật "Thắm tình hữu nghị Việt - Nhật” tại Nhật Bản.
Từ khoá
Với những người con sinh ra và lớn lên ở phố cổ Hà Nội, hồ Gươm vốn dĩ đã quá đỗi quen thuộc nhưng trong những ngày này, không gian di sản ấy lại mang đến một cảm xúc hoàn toàn mới mẻ khi tuyến cầu cạn nghệ thuật mang tên "Dải lụa ký ức" chính thức mở cửa đón người dân và du khách vào trải nghiệm.
Nhân kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, Nhà hát Kịch Hà Nội vừa ra mắt chương trình nghệ thuật “Thời khắc”, mở ra hướng tiếp cận mới khi kết hợp lịch sử, văn hóa, nghệ thuật sân khấu với công nghệ hiện đại, góp phần đưa những câu chuyện của Hà Nội đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ.
Điểm chung của các hoạt động văn hóa diễn ra tại Hà Nội trong thời gian gần đây đó là được tổ chức tại nhiều không gian di sản như Hoàng Thành Thăng Long, Văn Miếu Quốc Tử Giám, hồ Hoàn Kiếm, Nhà hát lớn,… Việc đưa các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đến với những không gian giàu giá trị lịch sử không chỉ tạo thêm trải nghiệm cho người dân và du khách, mà còn mở ra hướng khai thác, phát huy giá trị di sản gắn với đời sống đương đại.
Trong tháng 9 và tháng 10 năm nay, Hà Nội diễn ra nhiều sự kiện văn hóa với quy mô lớn, đa dạng về nội dung và hình thức tổ chức. Từ các chương trình biểu diễn, trưng bày đến những hoạt động trải nghiệm, mỗi sự kiện mang đến một sắc màu riêng, góp phần tạo nên không khí văn hóa sôi động tại Thủ đô.
Là điểm du lịch tiêu biểu của thành phố, Bảo tàng Hà Nội không chỉ là nơi gìn giữ, bảo quản hiện vật, mà còn trở thành không gian trải nghiệm của công chúng mọi lứa tuổi. Dịp kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, một phần ký ức đặc biệt của nhân dân Hà Nội về một thời khói lửa nhưng tràn đầy niềm tin vào tương lai tươi sáng đã mang đến nhiều cảm xúc trong lòng công chúng.
Di sản không chỉ nằm trong những công trình được gìn giữ hay những câu chuyện của quá khứ. Khi được đặt trong những cách tiếp cận mới, di sản có thể trở thành một phần của đời sống đương đại, tạo ra những trải nghiệm mới và mở thêm cơ hội để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển.
