Vườn Chuối: Dấu tích bốn nền văn hóa cổ

Từ những phát hiện mới nhất trong đợt khai quật quy mô lớn giai đoạn 2024 – 2025, bức tranh về bốn nền văn hóa cổ nối tiếp nhau trên cùng một không gian đang dần hiện rõ.

Cuộc khai quật mùa 2024 - 2025 tại di tích Vườn Chuối (xã Hoài Đức, Hà Nội) diễn ra trên diện tích 6.000m². Đây là đợt khai quật lớn nhất từ trước tới nay ở khu vực này. Khi lớp đất được bóc dỡ, các trầm tích văn hóa tích tụ suốt hàng nghìn năm bắt đầu lộ rõ. Toàn bộ khu vực được mở thành 60 hố theo dạng ô bàn cờ, mỗi hố rộng 100m², chia thành ba phân khu: phía Bắc - khu giữa - phía Nam. Diễn biến địa tầng ở từng khu vực cho thấy sự cư trú liên tục của cộng đồng cư dân cổ, trải qua các giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn - Hậu Đông Sơn.

Giáo sư Lâm Mỹ Dung - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết: "Di chỉ Vườn Chuối hiện là một trong những di tích khảo cổ tiền sơ sử hiếm hoi còn sót lại tại miền Bắc, đặc biệt là khu vực bao quanh Hà Nội. Những di vật và dấu tích xuất lộ tại đây đã minh chứng sinh động cho cách thức tổ chức không gian sống của cư dân từ 3.500 năm trước – thời kỳ văn hóa Phùng Nguyên.

Điểm độc đáo đầu tiên là sự thích nghi tuyệt vời với môi trường tự nhiên: cha ông ta đã tận dụng các gò đồi cao kết hợp với hệ thống dòng chảy bao quanh để kiến tạo nên một nơi cư trú an toàn về cả mặt địa lý lẫn xã hội. Thứ hai, một phát hiện mang tính đột phá là hệ thống mộ táng tập trung quy mô lớn. Nếu trước đây chúng ta giả định người tiền sử chôn cất rải rác trong nơi ở, thì những phát hiện tại Vườn Chuối đã khẳng định: từ hàng nghìn năm trước, cư dân Việt cổ đã có tư duy quy hoạch không gian cư trú và không gian mộ táng riêng biệt nhưng liền kề, tạo nên một cấu trúc xã hội sơ khai rất chặt chẽ."

Từ các lớp địa tầng, các nhà khảo cổ phát hiện hơn 70 mộ Tiền Đông Sơn, trên 200 mộ Đông Sơn, cùng nhiều dấu tích cư trú và hệ thống di vật phong phú như: công cụ sản xuất, đồ trang sức, đồ đá ngọc, đồ gỗ, vũ khí, gốm… Các phát hiện phân bố theo trình tự lớp lang đặc trưng của bốn nền văn hóa lớn, phản ánh quá trình phát triển kéo dài từ hơn 3.500 đến 2.000 năm.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Quý, Chủ trì khai quật Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối - Viện Khảo cổ học Việt Nam cho biết, một trong những phát hiện quan trọng, đó là khu mộ táng có niên đại kéo dài từ giai đoạn Phùng Nguyên muộn - Đồng Đậu sớm đến giai đoạn muộn của văn hoá Đông Sơn, mang đến những hiểu biết sâu hơn về nhân chủng học, di truyền, bệnh lý, vận động, chế độ dinh dưỡng... của người Việt cổ ở miền Bắc Việt Nam.

Những kết quả này khẳng định Vườn Chuối là một trong những di chỉ quan trọng nhất miền Bắc: một “bảo tàng trong lòng đất” lưu giữ dấu tích sinh hoạt, kỹ nghệ và đời sống tinh thần của cư dân Việt cổ - những người đã đến khai phá, cư trú và làm chủ vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng từ gần 4.000 năm trước.

Gìn giữ và phát triển kho báu khảo cổ Vườn Chuối

Từ những lớp trầm tích vừa được mở lộ, Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối không chỉ cho thấy một không gian cư trú liên tục của cư dân Việt cổ suốt hàng nghìn năm, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Khi di tích được xếp hạng cấp thành phố, hành trình gìn giữ “kho báu trong lòng đất” ấy bước sang một giai đoạn mới, bài bản hơn, chặt chẽ hơn và gắn với tầm nhìn dài hạn cho văn hóa Thủ đô.

Sau khi di sản được xếp hạng, thành phố và xã Hoài Đức có trách nhiệm và đủ cơ sở để: công khai ranh giới bảo vệ di tích; lập hồ sơ, cắm mốc giới thực địa; thành lập Ban Quản lý di tích; tổ chức các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di tích theo quy chế của thành phố. Thành phố Hà Nội cũng nghiêm cấm mọi hoạt động xây dựng, khai thác trong phạm vi khu vực di tích nếu không có phép của cơ quan có thẩm quyền.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Uỷ viên Thường trực Uỷ ban Văn hoá - Giáo dục Quốc hội cho biết, việc xếp hạng Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối là di tích cấp thành phố không chỉ khẳng định giá trị to lớn của địa danh này trong tiến trình văn hóa dân tộc, mà còn thể hiện quyết tâm của chính quyền Hà Nội trong việc gìn giữ các giá trị lịch sử gốc rễ, bảo vệ di sản cho thế hệ tương lai.

Ngoài ra, Hà Nội cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các nhà khoa học, Viện Khảo cổ học tiếp tục đệ trình Thủ tướng Chính phủ công nhận Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối là Di tích khảo cổ cấp quốc gia. Các nhóm hiện vật quý đang được xây dựng hồ sơ công nhận là Bảo vật quốc gia. Cùng với đó là nghiên cứu thành lập, xây dựng Công viên Di sản khảo cổ Vườn Chuối - một hướng đi vô cùng đúng đắn, hợp lòng người dân địa phương và công chúng cả nước.

Tiến sĩ sử học Ngô Vương Anh cho biết: "Chúng ta hết sức vui mừng khi ý tưởng xây dựng Công viên Văn hóa Khảo cổ tại di chỉ Vườn Chuối đã dần trở thành hiện thực. Đây là một nỗ lực đáng trân trọng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của vùng đất lịch sử năm xưa. Chúng tôi đặt kỳ vọng lớn lao rằng những ý tưởng tốt đẹp này sẽ sớm được cụ thể hóa và triển khai một cách bài bản, khoa học nhất. Việc biến di chỉ khảo cổ thành một không gian văn hóa cộng đồng không chỉ giúp giữ gìn báu vật của cha ông mà còn đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ mai sau."

Giữa nhịp đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ, việc bảo vệ và hướng tới xây dựng Công viên Di sản khảo cổ Vườn Chuối không chỉ là một giải pháp quản lý di tích, mà còn là cam kết gìn giữ ký ức văn hóa của vùng châu thổ sông Hồng. Giữ lại được Vườn Chuối hôm nay cũng chính là giữ lại một phần căn cốt lịch sử cho Hà Nội mai sau để những giá trị được chắt lọc qua hàng thiên niên kỷ tiếp tục được nhận diện, nghiên cứu và trao truyền cho các thế hệ tiếp nối.