Xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh

Xung quanh nội dung này, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi cùng PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Phóng viên: Thưa PGS.TS Trần Thành Nam, cùng với sự “nở rộ” và phát triển của mạng xã hội trong thời gian qua, “cuộc sống” trên nền tảng số này đã bộc lộ nhiều hạn chế, gây bức xúc trong dư luận. Việc tự do ngôn luận mang hướng tiêu cực trên mạng xã hội thời gian gần đây là một thực tế đáng báo động. Vậy ông nghĩ sao về điều này?

PGS.TS Trần Thành Nam: Thực tế, việc Việt Nam từng có thứ hạng thấp về chuẩn mực ứng xử trên không gian mạng so với thế giới xuất phát từ việc chúng ta chưa kịp thiết lập các cơ chế pháp lý cũng như hình thành được một nền tảng văn hóa ứng xử số đồng bộ. Một nguyên nhân quan trọng khác là trong thời gian qua, chúng ta còn thiếu những chương trình bài bản để trang bị năng lực công dân số cho thế hệ trẻ, dẫn đến một giai đoạn 'đứt gãy' về kỹ năng ứng xử so với những quốc gia đã có quy tắc hành xử lâu đời.

Tuy nhiên, tôi rất lạc quan khi thấy hiện nay chúng ta đã có Luật An ninh mạng và Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội. Đây chính là khung pháp lý và đạo đức thiết yếu để điều chỉnh hành vi của mọi chủ thể, từ cá nhân, tổ chức cho đến các đơn vị cung cấp dịch vụ trực tuyến. Những nỗ lực này đang tạo dựng một nền tảng vững chắc, hướng tới việc chuẩn hóa hành vi và kiến tạo một văn hóa ứng xử văn minh, trách nhiệm trên không gian mạng trong tương lai gần.

Phóng viên: Dưới góc độ tâm lý học, nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng “lệch chuẩn” trong hành vi ứng xử trực tuyến, như phát ngôn cực đoan, công kích cá nhân hay lan truyền tin giả?

PGS.TS Trần Thành Nam: Khác với những cuộc họp trực tiếp có giới hạn đối tượng, không gian mạng là một môi trường mở rộng lớn, nơi mọi phát ngôn đều có thể tiếp cận từ trẻ em, những người dễ bị tổn thương cho đến các cấp lãnh đạo. Chính vì vậy, sự cẩn trọng trong phát ngôn là yêu cầu tối thượng mà chúng ta cần phải hình thành như một thói quen văn hóa mới. Việc chia sẻ trên không gian mạng nhất thiết phải dựa trên những nguyên tắc ứng xử tối thiểu giữa người với người.

Đầu tiên là nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau trong mọi tương tác. Thứ hai là nguyên tắc an toàn, đảm bảo không gây nguy hại cho bản thân và cộng đồng. Thứ ba là tinh thần trách nhiệm, mọi thông tin đưa ra phải chính xác và được kiểm chứng rõ ràng. Cuối cùng và cũng là quan trọng nhất là hướng tới giá trị nhân văn, tạo ra những tác động tích cực cho xã hội. Tuy nhiên, thách thức hiện nay là mỗi cá nhân lại có mức độ thấu hiểu và thói quen ứng xử khác nhau, khiến việc chuẩn hóa các giá trị này trên không gian mạng vẫn là một hành trình cần sự kiên trì bồi đắp.

Phóng viên: Thưa PGS.TS Trần Thành Nam, có ý kiến cho rằng, mạng xã hội là thế giới ảo, vì vậy, việc áp dụng bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội là không cần thiết. Ông nghĩ sao về quan điểm này?

PGS.TS Trần Thành Nam: Tôi cho rằng không thể tách rời mạng xã hội khỏi đời thực, bởi lẽ dù là môi trường ảo nhưng những tác động của nó lại vô cùng thực tế. Trong kỷ nguyên số, một phần quan trọng của cuộc đời mỗi người — từ công việc, sự nghiệp cho đến hình ảnh cá nhân — đều hiện diện và gắn liền với không gian mạng. Do đó, việc xác định danh tính và chuẩn hóa hành vi ứng xử trực tuyến đã trở thành yêu cầu cấp thiết.

Chúng ta thậm chí cần nghiên cứu những phương án quản lý mạnh mẽ hơn, như việc thiết lập hệ thống 'hạnh kiểm số'. Nếu một cá nhân liên tục vi phạm các quy tắc đạo đức và chuẩn mực cộng đồng trên mạng, họ phải bị xếp loại hạnh kiểm xấu và có thể bị hạn chế một số quyền lợi nhất định khi tham gia vào thế giới số. Thực tế đã cho thấy quá nhiều hậu quả đau lòng từ mạng xã hội; vì vậy, nếu không có những chế tài quản lý nghiêm ngặt và định danh rõ ràng, chúng ta sẽ khó có thể kiểm soát được những hệ lụy khôn lường đối với đời sống thực của người dân.

Phóng viên: Trong bối cảnh bùng nổ AI và nội dung số, ông đánh giá ra sao về vai trò của bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội?

PGS.TS Trần Thành Nam: Dựa trên những nghiên cứu về Bộ quy tắc ứng xử trên mạng, tôi cho rằng mỗi cơ quan, đơn vị cần vận dụng các nguyên tắc khung này để xây dựng thành nội quy riêng, phù hợp với đặc thù và tính chất của tổ chức mình. Các giá trị cốt lõi như An toàn, Tôn trọng, Trách nhiệm cần được cụ thể hóa thành những chỉ báo hành vi 'nên' và 'không nên' làm một cách rõ rệt.

Chẳng hạn, với môi trường học đường, các quy tắc này phải giúp học sinh nhận diện rõ giới hạn của sự an toàn và tôn trọng. Đối với các hiệp hội nghề nghiệp như nghệ sĩ hay người làm sân khấu, nội quy cần gắn chặt với trách nhiệm phát ngôn và đạo đức quảng cáo. Nghệ sĩ khi tham gia quảng bá sản phẩm phải dựa trên sự trải nghiệm thực tế và tính hữu dụng của sản phẩm đó, thay vì đưa ra những thông tin thiếu kiểm chứng tới cộng đồng.

Việc cụ thể hóa bộ quy tắc khung thành những quy định hành vi sát sườn với từng nhóm đối tượng không chỉ giúp các thành viên dễ dàng thực hiện, mà còn là cơ sở vững chắc để xây dựng một môi trường mạng văn minh và trách nhiệm hơn. Tôi tin rằng với những chính sách kịp thời này, văn hóa ứng xử trên không gian mạng của chúng ta sẽ có những chuyển biến tích cực và bền vững.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Thành Nam.