Di dời các trường đại học khỏi nội đô – Cân bằng phát triển và bảo tồn giá trị

Các chuyên gia, nhà quy hoạch cho rằng, cần có một giải pháp hợp lý để vừa phát triển hệ thống giáo dục hiện đại, vừa giữ gìn bản sắc của những trường đại học đã gắn bó lâu dài với Thủ đô.

Theo ông Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, cần nhìn nhận vấn đề di dời các trường Đại học ra khỏi nội đô một cách đầy đủ và nhân văn, thay vì hiểu đơn thuần là “chuyển đi nơi khác. Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, chủ trương đặt ra hiện nay thực chất là xây dựng các tổ hợp đại học mới theo mô hình hiện đại, điển hình như khu Đại học Quốc gia tại Hòa Lạc với quy mô lớn, đồng bộ về hạ tầng, có đầy đủ không gian học tập, nghiên cứu, sinh hoạt cho sinh viên và giảng viên - đây cũng là mô hình phổ biến ở nhiều quốc gia. Vì thế trong tương lai, các trường có thể phát triển cơ sở mới tại Hoà Lạc, song đối với các cơ sở hiện hữu trong nội đô vẫn cần được giữ lại, cải tạo, nâng cấp để phục vụ đào tạo chuyên sâu hoặc gìn giữ “ký ức đô thị”.

Để cơ sở các trường Đại học phát huy hiệu quả tại cơ sở mới, cần giải quyết đồng bộ các điều kiện về giao thông và hạ tầng. Thực tế thời gian qua cho thấy, việc di chuyển đến các khu đại học mới còn mất nhiều thời gian, trong khi điều kiện sinh hoạt chưa thuận lợi, khiến việc triển khai gặp khó khăn. Do đó, nếu hệ thống giao thông được cải thiện, rút ngắn thời gian di chuyển, cùng với việc bảo đảm chỗ ở và điều kiện học tập, sinh hoạt cho sinh viên, giảng viên, thì việc di dời các trường Đại học ra khỏi nội đô mới có thể khả thi.

Ông Trần Ngọc Chính cho biết: “Không phải lấy toàn bộ quỹ đất của các trường hiện nay để chuyển đổi mục đích khác. Điều quan trọng là định hướng lâu dài, các trường đại học cần phát triển cơ sở mới tại những khu vực phù hợp, nhằm xây dựng hệ thống đại học khang trang, đạt chuẩn quốc tế trong tương lai 10-15 năm hay 100 năm tới. Trong khi đó, các cơ sở hiện hữu trong nội đô với diện tích hạn chế (chỉ vài hecta, thậm chí 1 hecta) có thể được giữ lại, chuyển thành trung tâm đào tạo ở bậc cao hơn, hoặc giữ lại ký ức đô thị, truyền thống của nhà trường, chứ không phải xóa bỏ hay di dời hoàn toàn”.

Ở góc độ quy hoạch, theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho rằng, việc phát triển hệ thống đại học cần được nhìn nhận trong tổng thể không gian đô thị mở rộng của Hà Nội. Trước đây, diện tích Hà Nội chỉ khoảng 154 km², đến trước năm 2008 là 924 km² và hiện nay đã mở rộng 3.354 km². Vì vậy, khái niệm Hà Nội không còn bó hẹp trong nội đô lịch sử mà bao gồm cả đô thị trung tâm và các khu vực phát triển mới, đặc biệt là không gian đã mở rộng sang phía Đông sông Hồng.

Trong bối cảnh đó, các trường đại học không chỉ phục vụ riêng Hà Nội mà còn có vai trò lan tỏa, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa cho cả vùng và các địa phương lân cận. Do vậy, quy hoạch đại học cần gắn với phát triển vùng, trở thành động lực cho các cực tăng trưởng mới, thay vì chỉ tập trung trong nội đô.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm cho rằng, việc phát triển các cơ sở đào tạo mới ở khu vực ngoài trung tâm là xu hướng tất yếu, giúp nâng cao điều kiện học tập, nghiên cứu, đồng thời giảm áp lực cho nội đô. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải hài hòa giữa phát triển và bảo tồn. Những giá trị lịch sử, không gian, thương hiệu của các trường đại học lâu đời cần được giữ gìn, có thể chuyển đổi công năng phù hợp nhưng không làm mất đi bản sắc:

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho biết: “Các cơ sở đào tạo có thể chuyển đến vị trí mới thuận lợi hơn, nhưng giá trị di sản, yếu tố gốc của các trường vẫn cần được gìn giữ. Thực tế, nhiều trường Đại học Dược, Bách Khoa, Kinh tế Tài chính,… vẫn duy trì cơ sở hiện hữu, không phá bỏ mà sử dụng cho những chức năng phù hợp nhất định. Còn để tiếp tục phát triển và nâng cao chất lượng sống cho giảng viên, sinh viên, các trường có thể mở rộng hoặc xây dựng cơ sở mới tại những khu vực có không gian rộng rãi, giao thông thuận tiện hơn. Cách làm này vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa phát huy vai trò của đại học trong thúc đẩy phát triển và giúp cho các tỉnh lân cận phát triển nữa”.

Đồng quan điểm này, GS.TS Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, Hà Nội được định vị là Thủ đô sinh thái đa dạng, vì vậy không nên di dời toàn bộ các trường đại học mà cần giữ lại những ngôi trường có bề dày lịch sử để duy trì sức sống cho nội đô:

“Việc di dời các trường đại học ở Hà Nội cần được tính toán thận trọng, bảo đảm giữ lại những trường có giá trị lịch sử, những cơ sở đào tạo gắn bó với Thủ đô. Hà Nội là một đô thị có hệ sinh thái đa dạng, vì vậy không thể loại bỏ hoàn toàn hoạt động giáo dục trong nội đô. Thành phố vẫn cần duy trì sự hiện diện của học sinh, sinh viên như một phần của đời sống đô thị. Do đó, cần tính toán quy mô dân số và mạng lưới trường học hợp lý, bảo đảm đủ cơ sở đào tạo trong nội đô; còn các nhu cầu phát triển mới có thể bố trí ở khu vực ngoại đô, tránh cách làm di dời đồng loạt, 'xóa trắng' không phù hợp”, GS.TS Hoàng Đình Phi cho biết.

Việc di dời các trường đại học ra khỏi nội đô không đơn thuần là bài toán không gian, mà là vấn đề tổng thể, liên quan đến quy hoạch đô thị, phát triển vùng và gìn giữ giá trị lịch sử. Vì vậy, cần một cách tiếp cận hài hòa, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển hiện đại, vừa bảo tồn bản sắc, để giáo dục tiếp tục là động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô tầm nhìn 100 năm tới.