Phát triển mạng lưới đường sắt đô thị
Tuyến đường sắt đô thị số 2A Cát Linh – Hà Đông vận hành năm 2021 mở đầu việc đưa hệ thống vận tải khối lượng lớn vào khai thác tại Hà Nội, tạo nền tảng cho thay đổi dần cấu trúc đi lại trong đô thị. Từ thời điểm đó, định hướng phát triển đường sắt đô thị chuyển sang giai đoạn tổ chức theo mạng lưới, thay vì triển khai từng tuyến tách biệt. Cách tiếp cận này gắn trực tiếp với định hướng quy hoạch không gian đô thị dài hạn của Thủ đô.
Việc 5 tuyến metro đồng thời khởi công hôm 22-6 vừa qua là bước triển khai quan trọng để hình thành hệ thống giao thông công cộng (TOD) khối lượng lớn có tính liên kết. Các tuyến được bố trí theo các hướng phát triển chính, kết nối khu vực trung tâm với các cực đô thị phía Bắc, Nam, Đông, Tây và các hành lang liên vùng. Khi hoàn thành, các tuyến tạo thành khung xương hạ tầng cho cấu trúc phát triển đô thị trong giai đoạn dài hạn.
PGS.TS Phạm Hoàng Kiên, Trưởng Bộ môn Tự động hóa Thiết kế cầu đường, Khoa Công trình, Trường Đại học Giao thông Vận tải cho rằng: “Đường sắt đô thị được kỳ vọng trở thành trục xương sống của hệ thống giao thông đô thị. Tuy nhiên, nếu quy mô mạng lưới chưa đủ lớn thì kỳ vọng đó khó có thể trở thành hiện thực. Trên thế giới, nhiều quốc gia đánh giá mốc 100km là thời điểm đường sắt đô thị bắt đầu phát huy đầy đủ vai trò của mình trong hệ thống giao thông đô thị. Bên cạnh ý nghĩa về giao thông, mốc 100km còn thể hiện quy mô đủ lớn của thị trường để thu hút các doanh nghiệp tham gia vào ngành công nghiệp đường sắt trong nước. Khi thị trường đủ lớn, doanh nghiệp mới có động lực đầu tư, phát triển sản xuất, nghiên cứu công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ ngành đường sắt đô thị”.
Ở góc độ quy hoạch, mạng lưới metro là cơ sở để chuyển từ mô hình phát triển theo trục đơn sang cấu trúc đa trung tâm, trong đó các tuyến giao thông công cộng đóng vai trò dẫn dắt không gian phát triển. Ông Đào Minh Tâm, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội nhìn nhận: TOD giúp gia tăng giá trị quỹ đất tại khu vực xung quanh các nhà ga, tạo nguồn thu đáng kể cho ngân sách. Nguồn lực này có thể được tái đầu tư vào phát triển hệ thống đường sắt đô thị, tạo động lực cho quá trình phát triển hạ tầng giao thông công cộng.
Tái cấu trúc không gian phát triển
Việc đồng loạt triển khai các tuyến đường sắt đô thị được đặt trong định hướng phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn, trong đó đường sắt đô thị giữ vai trò trục khung của cấu trúc không gian đô thị.
Từ chức năng thuần túy về giao thông, các tuyến metro đang dần trở thành công cụ tổ chức lại không gian phát triển. Các tuyến kết nối các khu vực động lực tăng trưởng, đồng thời mở rộng liên kết giữa khu vực trung tâm với những đô thị vệ tinh và vùng phát triển mới.
PGS.TS Phạm Hoàng Kiên cho rằng, khi mạng lưới đạt quy mô đủ lớn, các tuyến sẽ hình thành khả năng kết nối liên thông, tạo dòng di chuyển xuyên suốt giữa các trục. Điều này giúp nâng cao hiệu quả khai thác toàn hệ thống và củng cố vai trò của đường sắt đô thị trong cấu trúc giao thông đô thị hiện đại.
Cùng với đó, mô hình phát triển đô thị theo định hướng TOD được xác định là hướng tiếp cận trọng tâm. Không gian quanh các nhà ga trở thành các khu vực phát triển dịch vụ, thương mại và không gian công cộng, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng đất đô thị.
Ông Đào Minh Tâm nhấn mạnh, TOD giúp khai thác giá trị gia tăng từ đất đai để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông công cộng, đồng thời giảm áp lực sử dụng phương tiện cá nhân. Việc ưu tiên phát triển các tuyến đi ngầm cũng góp phần bảo đảm cảnh quan kiến trúc và mở ra khả năng phát triển không gian đô thị theo chiều sâu với các lớp chức năng tích hợp.
Cơ chế và điều kiện phát triển TOD
Từ góc độ cơ chế, các quy định đặc thù theo Luật Thủ đô và các nghị quyết của Quốc hội tạo hành lang pháp lý để rút ngắn quy trình đầu tư và tăng tính chủ động trong triển khai dự án đường sắt đô thị. Theo ông Đào Minh Tâm, các cơ chế mới tập trung vào 3 nhóm giải pháp chính: Rút ngắn thủ tục đầu tư từ quy hoạch đến triển khai; mở rộng khả năng huy động nguồn lực, trong đó có cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất đai gắn với mô hình TOD; và trao quyền chủ động hơn trong áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phù hợp thực tiễn.
“Hiện nay, chúng tôi đang phối hợp với các cơ quan liên quan để tiếp tục hoàn thiện các nghị quyết đã được HĐND thành phố thông qua, bao gồm các nội dung về quy hoạch, đầu tư và tổ chức thực hiện dự án. Mục tiêu là góp phần đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án đường sắt đô thị trong thời gian tới”, ông Đào Minh Tâm chia sẻ.
Theo đánh giá, nếu trước đây cần 20 đến 25 năm để triển khai một đến hai dự án đường sắt đô thị, với cơ chế hiện nay, Hà Nội có thể triển khai đồng thời nhiều tuyến trong khoảng 5 năm. Từ đó có thể thấy, sự kết hợp giữa định hướng quy hoạch, mô hình TOD và cơ chế đặc thù đang tạo nền tảng để thúc đẩy tiến trình hình thành mạng lưới đường sắt đô thị, qua đó từng bước tái cấu trúc không gian phát triển đô thị theo hướng đồng bộ và dài hạn.
