Không gian sáng tạo – 'Vườn ươm' cho trí tưởng tượng và tư duy độc lập

Xung quanh nội dung này, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với chuyên gia Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD).

Phóng viên: Thưa chuyên gia Nguyễn Phương Linh, trong bối cảnh giáo dục hiện nay, bà nhìn nhận như thế nào về vai trò của không gian sáng tạo đối với sự phát triển toàn diện của trẻ em?

Chuyên gia Nguyễn Phương Linh: Không gian sáng tạo chính là "mảnh đất" màu mỡ để nuôi dưỡng những mầm non sáng tạo đâm chồi nảy lộc. Đó là nơi trẻ em có thể phát huy tối đa trí thông minh, sức tưởng tượng, cùng khả năng tư duy phản biện và logic, từ đó tối ưu hóa mọi tiềm năng sẵn có. Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo, việc xây dựng những không gian này cho trẻ em là vô cùng quan trọng, bởi đây chính là nơi hình thành nguồn nhân lực tương lai — những người sẽ thay đổi diện mạo đất nước. Đặc biệt, không gian sáng tạo phải đảm bảo được tiếng nói và sự tham gia thực chất của trẻ. Nếu không lắng nghe và nuôi dưỡng kịp thời, chúng ta sẽ vô tình bỏ lỡ những ý tưởng sáng tạo đột phá vốn có thể vụt sáng rồi nhanh chóng tan biến nếu thiếu đi môi trường phát triển phù hợp.

Phóng viên: Dạ vâng! Nhiều ý kiến cho rằng không gian sáng tạo giúp trẻ phát triển tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề. Vậy theo bà, không gian sáng tạo đúng nghĩa cho trẻ em thì cần những yếu tố gì để giúp các em được khám phá cũng như là phát huy khả năng của mình?

Chuyên gia Nguyễn Phương Linh: Một không gian sáng tạo đúng nghĩa cho trẻ em cần hội tụ bốn yếu tố cốt lõi. Trước hết, đó phải là môi trường thân thiện và an toàn, nơi trẻ cảm thấy được chào đón, không bị phán xét và tự do "vẫy vùng" với mọi ý tưởng của mình. Thứ hai, không gian đó phải có tính gợi mở và linh hoạt; thay vì ép buộc trẻ phải sáng tạo, chúng ta cần kích thích đa giác quan thông qua nhiều hình thức như vẽ, đất nặn, thủ công hay thậm chí là lập trình và minh họa. Điều này giúp trẻ phát huy tối đa tư duy dựa trên sở thích và sở trường riêng.

Yếu tố thứ ba vô cùng quan trọng là tính bao trùm, đảm bảo mọi trẻ em, bao gồm cả trẻ khuyết tật, trẻ em dân tộc thiểu số hay những trẻ còn rụt rè, đều cảm thấy mình là một phần của không gian và không ai bị bỏ lại phía sau. Cuối cùng, đó phải là nơi thúc đẩy sự kết nối và hợp tác. Không gian sáng tạo không nên là nơi trẻ làm việc đơn độc, mà là môi trường để các em rèn luyện tinh thần đồng đội, học cách tư duy thấu cảm và phản biện cùng nhau. Tổng hòa những yếu tố này sẽ tạo nên một bệ phóng giúp trẻ tối ưu hóa sức sáng tạo và trí tưởng tượng của mình.

Phóng viên: Thưa bà! Trường học được xem là môi trường thuận lợi nhất để nuôi dưỡng tư duy sáng tạo và năng lực khám phá của trẻ. Theo bà, nhà trường hiện nay đang giữ vai trò như thế nào trong việc tạo ra không gian sáng tạo cho trẻ em?

Chuyên gia Nguyễn Phương Linh: Nhà trường đóng vai trò then chốt trong việc rèn giũa và giúp trẻ phát huy tối đa sức sáng tạo, đặc biệt khi có sự hỗ trợ và hướng dẫn phù hợp. Tuy nhiên, tại Việt Nam, mô hình này hiện chủ yếu mới xuất hiện tại các trường tiên phong do còn nhiều hạn chế về cơ sở vật chất và chương trình giáo dục. Để thực sự tạo ra một không gian sáng tạo, nhà trường cần thay đổi phương pháp: thay vì "dạy bảo" áp đặt, phải chuyển sang "trao quyền" để học sinh làm chủ không gian và tự đưa ra ý tưởng, thiết kế của mình.

Đáng chú ý, ngay cả trong điều kiện khó khăn tại các vùng sâu vùng xa, thông qua các chương trình như "Trường học hạnh phúc", các thầy cô vẫn có thể kiến tạo những không gian sáng tạo bằng cách tận dụng vật liệu địa phương như gỗ, tre, nứa. Tại đây, học sinh được thử nghiệm chế tạo đồ chơi, mô hình hoặc nghiên cứu các sản phẩm tái chế. Điều này minh chứng rằng, chỉ cần có sự cam kết và đồng hành thực chất của nhà trường cùng học sinh, chúng ta hoàn toàn có thể hiện thực hóa những không gian sáng tạo đầy ý nghĩa bất kể rào cản về nguồn lực.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn bà!