Mỗi khi nhìn thấy một hàng xoan trổ hoa lốm đốm, có ai đó lại khẽ khàng dừng lại, thong thả ngắm từng bông hoa xoan li ti rơi trên vành nón các bà các mẹ đi làm đồng về. Hàng xoan thân thương như dẫn dụ, nắm lấy tay dắt ta trở về nhặt từng mảnh ký ức năm xưa nơi làng quê yên ả.
Xoan vốn có nguồn gốc từ các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ và Australia. Đây là loại thực vật có nhiều tên gọi. Người ở Nam Phi và Anh gọi xoan với tên gọi khá mỹ miều là đinh tử hương, người miền Bắc quê tôi gọi là xoan ta, còn người miền Nam gọi là sầu đông hoặc sầu đâu, một tên gọi khá ấn tượng gợi biết bao nỗi nhớ khắc khoải về cảm thức cuối xuân mong manh.
Ngày ấy, người dân quê tôi thường có thói quen trồng cây xoan. Cây xoan thường được tận dụng trồng ở những khoảnh đất trống bên sông, bờ ao và cả trong khu vườn nhà rộng thênh thang. Theo như ông nội tôi kể thì mỗi khi gia đình nào sinh được con trai, các cụ trong nhà thường trồng xoan ở cuối vườn. Cũng bởi cây xoan rất mau lớn, không cần mất công chăm sóc. Khi các con đến tuổi lập gia đình, người cha và các anh em trong nhà sẽ cùng nhau xẻ gỗ cây xoan ra dựng nhà, làm giường, đóng bàn ghế tủ. Những vật dụng trong gia đình được đóng bằng gỗ cây xoan thường rất đẹp, nhẹ nhàng, thớ thẳng, óng ánh sắc vàng. Ông nội tôi bảo rằng những vật dụng này hiếm khi bị mối mọt, nên người xưa hay ví von "xoan già là bà gỗ lim".
Tôi đã có một khoảng đời tuổi thơ gắn liền với hình ảnh tươi đẹp của hoa xoan. Mỗi độ xuân về, hoa xoan bừng nở từng chùm tim tím, xao xuyến đến lạ kỳ. Bông hoa xoan nhỏ như hạt gạo với năm cánh tròn đầy xinh xắn, nhụy hoa tím nhung, điểm vàng e ấp nở bên những lá non mươn mướt.
Hoa xoan vốn là loại nhanh nở cũng chóng tàn. Vẻ ngoài của hoa xoan không quá kiêu sa đài các nhưng dịu dàng, gợi cảm giác như một cô gái thôn quê mộc mạc mà rất đỗi duyên dáng. Dưới gốc xoan, những bông hoa xoan nhỏ bé rụng rơi như trải thảm sau từng cơn gió nhẹ, khiến người ta không khỏi nao lòng vì vẻ đẹp mong manh của hoa. Và rồi người ta cũng gọi xoan là loài hoa sương khói vì cuộc đời ngắn ngủi, chỉ cần một cơn gió chạm nhẹ cũng đủ khiến những cánh hoa tàn phai, rơi rụng về miền phù du, tạm biệt kiếp vô thường của đời hoa cỏ.
Hương xoan vốn dĩ không thơm, thoáng mùi hăng hắc, thoáng vị ngai ngái của mùi đất đồng chiêm, phảng phất vị ngọt đắng của hương cỏ nhẹ nhàng. Nhưng có lẽ thứ khiến lũ trẻ con nghèo ở nông thôn như chúng tôi mong chờ nhất là mùa quả xoan xanh. Đến mùa kết quả, bọn trẻ con cứ thế ngó nghiêng những chùm quả xoan trĩu cành, lấp lánh màu xanh non như những hòn bi ve. Chúng tôi cứ thế buộc từng chùm xoan lại như người ta buộc những chùm nhãn, rồi thích thú cột ngang lưng quần, tìm một gốc cây mát mẻ, ngồi tựa lưng mà nhấm nháp hương vị ngọt ngào. Thi thoảng, trong những cuộc vui, chúng tôi thường lấy quả xoan làm thành súng ống phốc để chơi trò trận giả, bày bán đồ hàng hoặc lấy cành xoan khô đốt ra nghiền làm pháo sáng.
Riêng mẹ tôi vẫn thường tìm hái lá xoan đun nước tắm cho tôi khỏi chứng dị ứng hay nổi rôm sảy mụn nhọt trên da hoặc tận dụng để ủ dấm bằng chuối xanh cho nhanh chín. Điều lạ lùng là khi cho những chùm lá xoan vào thúng chuối xanh rồi đậy lại, ủ vài ngày là chuối chín vàng ươm. Chuối dấm bằng lá xoan thông thường sẽ ngon và không độc hại như dấm đất đèn bây giờ. Rồi một ngày khi từng cơn gió se sắt đến, mùa đông lạnh giá cũng bắt đầu, khiến thân cây xoan bấy giờ trở nên khẳng khiu gầy guộc, không còn chút sức sống. Chắc cũng vì thế mà nhiều nơi người ta gọi cái tên khác là sầu đông nghe thương cảm đến nao lòng.
Nhiều năm tháng trôi qua, những đứa trẻ quê như chúng tôi ngày nào giờ cũng ở tuổi trung niên, tóc bạc gần nửa mái đầu. Tôi lấy chồng rồi đi lập nghiệp ở một thành phố phía Nam, cách quê hương cả ngàn dặm đường. Tuy vậy, nhưng mỗi lần về quê, lòng luôn cảm thấy xao xuyến khi bắt gặp một hàng xoan ngoài đầu bãi với sắc tím hoa xoan đầu ngõ từng chùm lơ lửng trên không. Trong làn mưa bụi tháng Ba, tôi đứng ngắm nhìn những hàng xoan xanh tốt nơi bãi bồi ven sông, tự hỏi mình trong thao thiết: những mùa mây tím lưng trời về đâu?
Ánh Tuyết
