Sáng tạo từ di sản như thế nào?

Phóng viên: Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ông đánh giá thế nào về làn sóng nghệ sĩ trẻ đưa chất liệu dân gian vào các sản phẩm hiện đại (như âm nhạc, thời trang) hiện nay?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Sự trở lại của người trẻ với văn hóa dân gian không chỉ là một tín hiệu đáng mừng, mà còn là một chuyển động chiến lược trong đời sống văn hóa Việt Nam những năm gần đây. Đây không đơn thuần là sự hoài cổ, mà là hành trình tự thân đi tìm bản sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ. Ở đó, dân gian không còn là quá khứ đóng khung, mà đã trở thành nguồn tài nguyên sáng tạo sống động, có khả năng "tái sinh" trong những hình thái biểu đạt hiện đại.

Chúng ta dễ dàng bắt gặp diện mạo mới này qua âm nhạc, thời trang, mỹ thuật và cả không gian số. Những làn điệu dân ca, họa tiết truyền thống hay các biểu tượng văn hóa khi được đưa vào sản phẩm đương đại đã trở nên gần gũi, phù hợp hơn với thị hiếu công chúng trẻ. Điều đáng trân trọng là nhiều nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở việc 'mượn' chất liệu, mà họ thực sự đối thoại nghiêm túc và nghiên cứu sâu sắc về truyền thống.

Từ góc độ chính sách, đây chính là mục tiêu then chốt của công nghiệp văn hóa: Biến di sản thành nguồn lực và biến bản sắc thành sức mạnh mềm. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng, sự trở về này chỉ thực sự giá trị khi đi kèm với sự hiểu biết và thái độ trân trọng. Nếu thiếu đi chiều sâu tri thức, chúng ta rất dễ rơi vào bẫy 'trang trí hóa' văn hóa – tức là chỉ lấy cái vỏ bề ngoài mà không chạm được đến linh hồn của di sản.

Phóng viên: Bên cạnh những điểm sáng thì chúng ta vẫn thấy những trường hợp áo dài bị cách tân phản cảm hay tín ngưỡng thờ Mẫu bị đưa vào đám cưới, vào phố đi bộ… một cách tùy tiện. Ông nhìn nhận như thế nào trước những hiện tượng này?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Chúng ta cần nhìn thẳng và đánh giá thực trạng này với một thái độ vừa nghiêm túc, vừa tỉnh táo. Sáng tạo là động lực của phát triển, nhưng không phải mọi sự "làm mới" đều mang lại giá trị tích cực. Thực tế đã xuất hiện những trường hợp cách tân quá đà, thậm chí làm sai lệch và xâm phạm đến các giá trị cốt lõi của văn hóa.

Việc biến tấu phục trang truyền thống theo hướng phản cảm, hay đưa những thực hành tín ngưỡng vốn mang tính tâm linh, riêng tư vào các không gian không phù hợp như phố đi bộ hay tiệc cưới, là minh chứng rõ nét cho sự thiếu thấu hiểu về ngữ cảnh văn hóa. Di sản không chỉ để chiêm ngưỡng, mà còn là đức tin và là hơi thở sống động của cộng đồng. Khi tách rời di sản khỏi không gian gốc, chúng ta vô tình tước đi tính thiêng liêng và ý nghĩa tự thân của nó.

Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên nhìn nhận những hiện tượng này một cách cực đoan. Đây là biểu hiện tất yếu của một xã hội đang chuyển động, nơi các giá trị truyền thống và hiện đại đang va chạm, thử nghiệm và tự điều chỉnh. Thay vì cấm đoán cực đoan, giải pháp then chốt nằm ở sự định hướng. Chúng ta cần thiết lập những chuẩn mực văn hóa rõ ràng, đồng thời tăng cường giáo dục thẩm mỹ và di sản. Người sáng tạo cần hiểu rằng: Sáng tạo không phải là phá vỡ mọi giới hạn, mà là làm giàu thêm các giá trị dựa trên nền tảng của sự tôn trọng. Suy cho cùng, di sản không phải để đóng băng trong quá khứ, mà là để tiếp nối sự sống trong lòng đời sống đương đại.

Phóng viên: Di sản là tài nguyên quý giá của công nghiệp văn hóa, nhưng nếu khai thác không hợp lý nó sẽ gây ra những hệ lụy. Với tư cách là người luôn trăn trở về sức mạnh mềm văn hóa, ông có thông điệp gì gửi đến giới trẻ – những người đang nắm giữ cả "quyền sáng tạo" lẫn "bộ lọc thụ hưởng" để di sản không chỉ sống lại mà còn tỏa sáng trong thời đại mới?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Gửi các bạn trẻ, các bạn đang nắm giữ trong tay một kho báu vô giá: Di sản văn hóa của dân tộc. Nhưng kho báu ấy chỉ thực sự tỏa sáng khi được thấu hiểu bằng trí tuệ, được yêu bằng trái tim và được bảo tồn bằng trách nhiệm.

Trong kỷ nguyên số, mỗi bạn trẻ không chỉ dừng lại ở vai trò người thụ hưởng, mà chính là những chủ thể sáng tạo và đại sứ lan tỏa văn hóa. Mỗi thước phim, mỗi bản thiết kế hay bất kỳ sản phẩm sáng tạo nào của các bạn đều góp phần định hình diện mạo văn hóa Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế. Đó là cơ hội vĩ đại nhưng cũng là trọng trách lớn lao.

Khi chạm vào di sản, tôi mong các bạn hãy bắt đầu từ sự tôn trọng. Hãy lắng nghe, thấu cảm và đặt mình vào vị trí của cộng đồng đã kiến tạo và gìn giữ những báu vật đó qua bao đời. Đừng chỉ mải mê hỏi "làm sao để hay hơn", mà hãy trăn trở "làm sao để đúng hơn, sâu sắc hơn". Hãy tin rằng: Bản sắc chính là sức mạnh cốt lõi.

Trong một thế giới đang dần trở nên đồng dạng, chính những giá trị riêng biệt, độc bản sẽ giúp chúng ta đứng vững và tỏa sáng. Khi các bạn biết cách kết nối nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại, giữa dân tộc và thế giới, di sản sẽ không chỉ được bảo tồn trong bảo tàng, mà sẽ trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho sự phát triển cường thịnh của đất nước trong kỷ nguyên mới.