Bên thềm giếng cũ

Chiều trên cao nguyên, mây giăng kín những triền đồi, sương khói bảng lảng giữa núi rừng thăm thẳm. Tiếng chim ríu rít gọi nhau về tổ, hòa trong sắc trời rực lên những vệt nắng cuối ngày. Khoảnh khắc hoàng hôn ấy như một sợi tơ mảnh, khẽ khàng kéo người xa quê trở về với miền ký ức.

Tôi nhìn thấy mình thuở bé, gương mặt lấm lem, ngồi trước hiên nhà ngóng mẹ. Chiều xuống, bóng tối dần phủ kín khoảng sân, tiếng côn trùng râm ran, còn tôi cứ co ro chờ đợi. Đến khi thấp thoáng bóng mẹ ngoài đầu ngõ, tôi mừng quýnh, chạy ùa ra để được mẹ ôm vào lòng, vỗ về yêu thương. Rồi tôi quẩn quanh dưới chân mẹ, nhìn mẹ nhóm bếp, ngắm làn khói trắng bay lên từ những thanh củi đang bén lửa. Có hôm nghịch ngợm thế nào mà mặt mũi, chân tay tôi dính đầy tro than, nhọ nồi. Mẹ nhìn đứa con gái lem luốc, không nhịn được cười, còn tôi ngượng ngùng cười theo.

Rồi mẹ dắt tôi ra chiếc giếng phía sau nhà để tắm rửa. Với đứa trẻ ngày ấy, đây là khoảng thời gian tôi mong chờ nhất, vui thích nhất. Mẹ thả chiếc gàu nhỏ xuống giếng, kéo lên từng gàu nước mát rồi đổ vào thau. Dòng nước trong lành dội lên đầu tóc, chảy qua đôi vai, cuốn theo lớp bụi bẩn sau một ngày chạy nhảy ngoài đồng bãi. Chẳng mấy chốc, đứa trẻ lấm lem lại sạch sẽ, thơm tho trong vòng tay mẹ.

Sau khi được mẹ tắm xong, tôi thường lén ngồi ngắm nhìn những người phụ nữ quanh giếng đang xõa tóc gội đầu. Mái tóc đen dài óng ả của mẹ, của dì Bảy, dì Út; mái tóc đã lơ thơ sợi bạc của bà ngoại, bà Ba, bà Sáu… Ban ngày, những mái tóc ấy được búi gọn dưới chiếc nón lá cũ sờn, theo các bà, các mẹ, các dì ra đồng, lên rẫy. Khi chiều về, bên thềm giếng, tóc được buông xuống, mềm mại bay trong gió, mang theo hương bồ kết thơm dịu.

Chiếc giếng ấy được nhà ngoại, nhà tôi và mấy gia đình hàng xóm cùng sử dụng, nên lúc nào cũng rộn ràng tiếng người. Các bà ngồi kể chuyện ngày xưa, chuyện xóm làng; các dì, các cô vừa giặt giũ vừa hỏi han chuyện cửa nhà, chuyện ruộng rẫy. Còn lũ trẻ chúng tôi cứ đến chiều lại tìm về, ríu rít gọi nhau chơi đùa.

Giếng không lớn nhưng rất sâu, thành giếng xây bằng đá tổ ong sần sùi, sẫm màu theo năm tháng. Một bên là bụi chuối xanh um, bên kia có cây me cổ thụ tỏa bóng mát. Mẹ và ngoại thường dặn tôi không được cúi nhìn xuống giếng vì sợ trượt chân. Nhưng trẻ con càng bị ngăn cấm càng tò mò. Những lúc vắng người lớn, tôi mon men bám tay vào thành giếng, rón rén nhìn xuống khoảng nước sâu hun hút. Tôi thích chạm vào lớp rêu xanh mịn như nhung, ngắm những bụi dương xỉ mọc chen giữa các khe đá, rồi tưởng tượng chúng là mắt, mũi, tai của một ông giếng già.

Tôi nhặt sỏi ném xuống nước, hồi hộp chờ tiếng tõm vang lên từ đáy sâu, rồi ghé miệng gọi để nghe âm thanh vọng lại. Thế là tôi tự nghĩ ra những cuộc trò chuyện chẳng đầu chẳng cuối giữa ông giếng già và đứa trẻ con là mình. Không có lời đáp rõ ràng, vậy mà những trò chơi tưởng tượng ấy vẫn đem đến cho tôi niềm vui thích vô bờ.

Những buổi chiều nhàn rỗi, ngoại thường dắt tôi ra giếng hóng mát, vừa bắt chí vừa kể chuyện ngày xưa. Nghe ngoại kể, tôi biết ngoại vốn là người gốc Bắc, xuôi Nam lập nghiệp rồi gắn bó với vùng đất đỏ miền Đông. Ngoại đã trải qua nhiều năm tháng bôn ba, hiểu biết nhiều điều và luôn kiên nhẫn truyền lại cho con cháu.

Ngoại dạy tôi cách luồn dây qua ròng rọc, thả gàu xuống giếng rồi kéo lên sao cho nước không sánh ra ngoài. Ngoại còn chỉ tôi những mẹo nhỏ trong cuộc sống, những điều tưởng bình thường mà càng lớn tôi càng thấy quý. Bây giờ, khi đã trưởng thành, tôi chỉ còn nhớ được một phần những lời ngoại dạy. Nghĩ lại, tôi vẫn tiếc vì ngày ấy chẳng biết ghi chép, để rồi có những điều muốn hỏi thêm mà không còn biết tìm ngoại ở phương nào.

Những đêm trăng sáng, chiếc giếng quê lại hiện lên trong vẻ đẹp huyền ảo. Ánh trăng trải xuống bờ cây, len qua những tán lá rồi rót đầy lòng giếng sâu. Mặt nước lấp loáng, phản chiếu một vầng trăng khác, khiến tôi ngỡ như có cả bầu trời nằm gọn dưới đáy giếng. Trăng theo chân các dì trên những gánh nước về nhà, chập chờn trên tàu lá chuối mỗi khi gió lay cành. Lũ trẻ chúng tôi chạy nhảy dưới ánh trăng, còn người lớn ngồi chuyện trò rì rầm. Chơi đùa chán chê, tôi lại sà vào lòng mẹ rồi ngủ thiếp đi trong không gian làng quê mát lành, yên ả.

Nhưng thềm giếng không chỉ lưu giữ những ngày tháng vui tươi. Nơi ấy còn chứng kiến bao nỗi buồn sâu kín của người thân, những điều ngày bé tôi chưa đủ hiểu, những giận hờn, rung động và cả những bí mật chẳng thể giãi bày. Tôi từng nhìn thấy giọt nước mắt lăn trên gương mặt tưởng đã chai sạn vì sương gió của ngoại khi bà nhận tin cậu Tư mất giữa đồng không mông quạnh. Tôi cũng từng thấy dì Út ngồi lặng lẽ bên giếng, mang theo nỗi đau của một mối tình bị ngăn cấm. Rồi có một buổi chiều u ám, mợ tôi thẫn thờ bên thành giếng trước khi rời khỏi nhà trong đêm mưa gió mịt mùng.

Ngày ấy, tôi còn quá nhỏ để hiểu hết những mất mát của người lớn. Tôi chỉ cảm nhận được rằng, bên chiếc giếng quen thuộc, có những lúc tiếng cười nhường chỗ cho im lặng, có những ánh mắt chất chứa tâm sự mà chẳng thể nói thành lời. Chiếc giếng vẫn âm thầm ở đó, lặng lẽ đón nhận mọi buồn vui, như một người bạn cũ luôn rộng lòng sẻ chia.

Rồi tôi lớn lên. Thời gian đổi thay, nhưng nguồn nước dưới giếng vẫn đầy đặn qua bao mùa mưa nắng. Ngay cả những ngày đồng khô cỏ cháy, mạch nước ngầm vẫn âm thầm chảy, đem hơi mát tưới tắm cho vườn cây, ruộng rẫy và những mái nhà quanh đó.

Thế rồi máy bơm xuất hiện, thay cho ròng rọc và chiếc gàu. Đường ống dẫn nước khiến việc sinh hoạt thuận tiện hơn, rồi nước máy được đưa đến tận cửa nhà. Cùng với những đổi thay ấy, làng quê có thêm nhiều thú vui mới. Chiếc tivi màu, dàn karaoke vang vọng mỗi tối, những cuộc vui kéo dài khiến người ta ít có dịp ngồi lại bên giếng như xưa. Người lớn không còn tụ tập chuyện trò, lũ trẻ cũng chẳng mấy khi tìm đến chơi đùa. Chiếc giếng ngày một vắng vẻ, dần bị bỏ quên giữa nhịp sống đang đổi thay.

Tôi vẫn thường tự hỏi, không biết chiếc giếng ấy có buồn không. Bao năm miệt mài dâng dòng nước ngọt lành, giờ đây chẳng còn mấy ai cần đến. Nó giống như người mẹ đã quen chắt chiu từng giọt yêu thương nuôi nấng đàn con, để rồi một ngày, khi con cái trưởng thành và rời xa, chỉ còn biết lặng lẽ ngóng trông.

Tôi rời quê đi học, rồi lấy chồng, gắn bó với một miền đất khác. Những lần trở về ngày càng thưa dần. Chiếc giếng xưa vẫn còn, nhưng cỏ dại đã mọc um tùm quanh bờ. Một tấm ván lớn được đặt ngang miệng giếng, che nắng, chắn mưa, ngăn lá vàng rơi xuống lòng nước. Tấm ván cũng che đi khoảng trời từng soi bóng, che cả những đám mây trắng mà thuở bé tôi vẫn thích ngắm nhìn dưới đáy giếng.

Giếng xưa vẫn còn, bờ thềm vẫn đây, nhưng ngoại và mẹ đã hóa thành mây ngàn. Bà Ba, bà Sáu cũng đã rời xa cõi tạm. Dì Bảy, dì Út sống đời ly hương, bạn bè thuở nhỏ mỗi người một ngả. Bên thềm giếng cũ, tôi đã gửi lại một phần tuổi thơ của mình. Dòng nước năm xưa vẫn âm thầm chảy dưới lòng đất, nhưng chẳng thể đưa những người thân yêu quay về. Tôi chỉ biết nâng niu những gì còn lại trong ký ức, như giữ lấy một dòng nước ngọt lành giữa cuộc đời nhiều biến động.

Ngọc Thanh