Chuyến thăm bạn cũ của ông giáo Cần phơi bày hai thái cực sống: một nhà thơ vẫn giữ cốt cách trí thức, sắc sảo phê phán cái xấu; và một cựu chủ tịch huyện đã buông bỏ lý tưởng để hài lòng với việc buôn bán nhỏ tầm thường. Sự đối lập này khắc họa rõ nét sự phân hóa nhân cách và cách mỗi cá nhân thích nghi với biến động thời đại.
Dù ra đời gần nửa thế kỷ, tiểu thuyết "Mưa mùa hạ" của Ma Văn Kháng vẫn giữ nguyên giá trị thời đại khi khắc họa cuộc chiến chống lũ lụt đầy anh hùng và bền bỉ của nhân dân. Tác giả không chỉ vẽ nên bức tranh xã hội biến động mà còn lồng ghép những chiêm nghiệm triết lý sâu sắc về lịch sử và nhân sinh.
Tại cơ quan thủy lợi, bức tranh hậu chiến hiện lên đầy u ám với nạn đầu cơ và sự xuống cấp đạo đức. Giữa những mâu thuẫn nội bộ và thực tại thiếu thốn, những trí thức như Trọng phải đấu tranh để giữ gìn lý tưởng.
Giữa thực tại bất an khi trưởng phòng Nam đổ bệnh, Trọng tìm về thư viện thành phố làm nơi trú ẩn tinh thần. Cuộc gặp gỡ với người kỹ sư trẻ hào hiệp tặng sách quý đã thắp lại trong anh niềm tin vào lòng tốt. Đây là biểu tượng của sự tử tế và trách nhiệm, giúp Trọng vững tin vào những giá trị cao đẹp vẫn tồn tại giữa xã hội nhiễu nhương.
Rời miền núi sau nhiều thất bại, Trọng về cơ quan chống lụt với tư tưởng ngày càng cứng rắn và kiêu ngạo trong việc bảo vệ lý tưởng "sống đẹp". Anh quyết liệt bài trừ cái xấu nhưng sự kiên định ấy lại nhuốm màu cực đoan. Theo dõi con trai, ông giáo Cần vừa tự hào về sự chính trực, vừa lo lắng cho sự non nớt của anh trước những va đập thực tế.
Mối quan hệ giữa Trọng và Loan rạn nứt sâu sắc khi sự khác biệt về nhận thức và lối sống lộ rõ dưới cơn mưa. Trọng bất lực nhìn Loan cười cợt với những gã thanh niên thô lỗ, nhận ra khoảng cách giữa hai người đã không thể lấp đầy. Anh cô độc trong những dự định lớn lao, thậm chí không thể sẻ chia về nhiệm vụ nguy hiểm sắp tới tại tuyến đê xung yếu.
Ân oán giữa họ Giang và họ Lý xuất phát từ tranh chấp đất trồng thuốc phiện và những cuộc trả đũa qua nhiều thế hệ. Mối thù càng sâu sắc khi Phù từng bắt giữ Phần Vương – kẻ buôn thuốc phiện có thế lực. Hành động của Phù vô tình châm ngòi cho tai họa, đẩy cả gia đình và dòng họ vào vòng xoáy nguy hiểm.
Sáng lộ diện là nạn nhân của một vụ buôn bán trẻ em, khiến vợ chồng Lý Seo Phù vô cùng đau đớn khi nghe cậu bé thuật lại quá khứ cay đắng: mẹ bị người cha nghiện rượu đánh chết, còn bản thân lang thang cơ lỡ trước khi bị một phụ nữ tên Nhung lừa gạt đưa đi. Dẫu sự thật hé mở, Sáng vẫn kiên quyết khẳng định muốn gắn bó trọn đời với bố mẹ nuôi Phù – nơi đã sưởi ấm tâm hồn cậu bằng thứ tình thương chân thành mà người cha ruột nhẫn tâm chưa từng mang lại.
Lý Seo Phù - một trưởng bản người Mông do biến cố bất ngờ mà phải trốn chạy vào rừng sâu. Giữa chốn hoang vu đói rét, bệnh tật và cô độc bủa vây, Phù vẫn day dứt khôn nguôi về gia đình và bản làng. Tác phẩm khắc họa sâu sắc những giằng xé nội tâm, đồng thời tôn vinh sức sống mãnh liệt, tình nghĩa gia đình và vẻ đẹp nhân văn bền bỉ của đồng bào Mông.
Dung kiên quyết đập tan chiếc lồng son gia tộc, từ chối sự sắp đặt để dũng cảm bước đi tìm lại tình yêu đích thực và sự bình yên vốn thuộc về mình. Trớ trêu thay, cái kết mở ra một thực tế phũ phàng khi cô chứng kiến ông Năm – người từng kiên trung qua bom đạn chiến tranh – nay lại gục ngã, trượt dài trong vũng lầy cám dỗ và sự sa ngã chốn Thủy Bình.
Sự sắp đặt hôn nhân của gia đình chẳng khác nào chiếc lồng son giam hãm khát vọng của Dung. Không chịu cam phận cúi đầu trước cuộc sống nhung lụa nhưng vô hồn do cha mẹ áp đặt, với trái tim sục sôi khát khao tự do và tình yêu đích thực, Dung quyết định vùng vẫy phá xiềng xích để tự định đoạt số phận mình.
Thành say đắm Dung đến mức liên tục đến nhà tìm kiếm nhưng lần nào cũng lỡ hẹn, chưa một lần được nói chuyện riêng với cô. Thế nhưng, sự tự phụ khiến anh tự suy diễn rằng Dung cũng có tình cảm với mình và quyết định về thưa chuyện với cha mẹ. Ngộ nhận đơn phương ấy đã vô tình châm ngòi cho một đợt sóng gió mới đổ ập xuống cuộc đời Dung.
